Apologeticus › 全文

Apologeticus 全文

Tertullian · PL 1, 257A–536A

Caput I

第I章PL 1, 259A
1

Si non licet vobis, Romani imperii antistites, in aperto et edito ipso fere vertice civitatis praesidentibus ad judicandum, palam dispicere et coram examinare quid sit liquido in caussa Christianorum; si ad hanc solam speciem auctoritas vestra de justitiae diligentia in publico aut timet aut erubescit inquirere; si denique, quod proxime accidit, domesticis judiciis nimis operata sectae hujus infestatio obstruit viam defensioni, liceat veritati vel occulta via tacitarum literarum ad aures vestras pervenire.

PL 1, 259A

ローマ帝国の高官たちよ、もし諸君が、公然たる高い場所で、ほとんど都市の頂ともいうべき所に裁きのために座しながら、キリスト教徒の訴訟において何が明白な真実であるかを公然と見極め、面前で吟味することを許されないのであれば――もし諸君の権威が、この一件についてのみ、正義の求める入念さをもって公に審理することを恐れるか恥じるのであれば――もしまた、つい最近起こったように、この教団に対する迫害があまりに家庭内の裁判に携わりすぎて弁護の道を塞いでいるのであれば――真理には、せめて沈黙せる文書という秘かな道を通って諸君の耳に達することを許されたい。

2

Nihil illa de caussa sua deprecatur, quia nec de conditione miratur. Scit se peregrinam in terris agere, inter extraneos facile inimicos invenire, caeterum genus, sedem, spem, gratiam, dignitatem in coelis habere. Unum gestit interdum, ne ignorata damnetur.

PL 1, 260A

真理はおのれの訴訟について何ら嘆願することをしない。なぜなら、おのれの境遇を怪しむこともないからである。真理は、この地上では異邦人として生き、外部の者たちの中に容易に敵を見出すが、しかしその種族、住処、希望、恵み、尊厳は天にあることを知っている。ただ一つ、時に切望することがある。それは、知られぬままに断罪されないことである。

3

Quid hinc deperit legibus in suo regno dominantibus, si audiatur? Ad hoc magis gloriabitur potestas earum, quod etiam auditam damnabunt veritatem? Caeterum, inauditam si damnent, praeter invidiam iniquitatis etiam suspicionem merebuntur alicujus conscientiae, nolentes audire, quod auditum damnare non possint.

PL 1, 260A

もし真理が聴かれるならば、おのれの王国に君臨する法にとって、いったい何が損なわれるであろうか。それとも、聴かれてなお真理を断罪することによって、法の権力はいっそう誇り高くなるであろうか。しかし、もし聴かずして断罪するならば、不正という悪評に加えて、何か疚しい良心を抱いているとの疑いをも招くことになろう。聴いてしまえば断罪しえぬことを、彼らは聴こうとしないのだから。

4

Hanc itaque primam caussam apud vos collocamus, iniquitatem odii erga nomen Christianorum. Quam iniquitatem idem titulus et onerat et revincit, qui videtur excusare, ignorantia scilicet. Quid enim iniquius, quam ut oderint homines, quod ignorant etiamsi res mereretur odium? Tunc etenim meretur, cum cognoscitur, an mereatur.

PL 1, 261A

そこでわれわれは、キリスト教徒という名に対する憎悪の不正について、この第一の論拠を諸君の前に据える。この不正は、それを弁解するように見える同じ名目――すなわち無知――によって、かえって重くされ、その罪を暴かれる。人々が知らぬものを憎むということほど不正なことがあろうか。たとえその事柄が憎悪に値するとしても。というのは、それが憎悪に値するかどうかが認識されて初めて、事柄は憎悪に値するようになるからである。

5

Vacante autem meriti notitia, unde odii justitia defenditur quae non de eventu, sed de conscientia probanda est? Cum ergo propterea oderint homines, quia ignorant, quale sit quod oderunt, cur non liceat ejusmodi illud esse, quod non debeant odisse? Ita utrumque ex alterutro redarguimus, et ignorare illos, dum oderunt, et injuste odisse, dum ignorant.

PL 1, 262A

しかるに、功罪の認識が欠けているとき、事の結末によってではなく事実の認知によって証明されるべき憎悪の正当性は、いったい何によって弁護されるのか。ゆえに、人々が、自分たちが憎むものがいかなるものかを知らないがゆえに憎むのであれば、なぜそれが憎むべきでないものである可能性を認めないのか。かくしてわれわれは両方を互いから論駁する。すなわち、彼らは憎みながら無知であり、また無知でありながら不当に憎んでいる、ということを。

6

Testimonium ignorantiae est, quae iniquitatem, dum excusat, condemnat; cum omnes, qui retro oderant, quia ignorabant quale esset quod oderant, simul ut desinunt ignorare, cessent et odisse. Ex his fiunt Christiani, utique de comperto et incipiunt odisse quod fuerant, et profiteri quod oderant; et sunt tanti, quanti et denotamur.

PL 1, 262A

無知の証拠は、それが不正を弁解しながらもかえってそれを断罪するということである。というのも、かつて憎んでいた者すべては、自分たちが憎んでいるものがいかなるものかを知らなかったがゆえに憎んでいたのであり、無知であることをやめると同時に憎むこともやめるからである。この者たちからキリスト教徒が生まれる。まさに知ったことによってである。そして彼らは、かつて自分がそうであったものを憎み始め、かつて憎んでいたものを公言し始める。そして彼らの数は、まさにわれわれが非難される数と等しい。

7

Obsessam vociferantur civitatem, in agris, in castellis, in insulis Christianos; omnem sexum, aetatem, conditionem, etiam dignitatem transgredi ad hoc nomen quasi detrimento moerent.

PL 1, 263A

人々は『都市が包囲された』と声高に叫ぶ。田舎に、砦に、島々にキリスト教徒がいる、と。あらゆる性、年齢、身分、さらには高貴な地位までもがこの名へと移りゆくことを、あたかも損失であるかのように嘆く。

8

Nec tamen hoc ipso modo ad aestimationem alicujus latentis boni promovent animos; non licet rectius suspicari, non libet propius experiri. Hic tantum humana curiositas torpescit, amant ignorare, cum alii gaudeant cognovisse. Quanto magis hos Anacharsis denotasset imprudentes de prudentibus judicantes, quam immusicos de musicis!

PL 1, 264A

しかもそれによってすら、彼らは何か隠れた善が存在するのではないかという推測へと心を向けることをしない。より正しく推測することは許されず、より近くから経験することも望まれない。この点においてのみ、人間の好奇心は麻痺する。彼らは、他の者たちが知ることを喜ぶのに対し、知らずにいることを愛するのである。アナカルシスは、音楽を知らぬ者が音楽家を裁くことよりも、思慮なき者が思慮ある者を裁くことをこそ、いっそう非難したことであろう。

9

Malunt nescire, quia jam oderunt; adeo quod nesciunt, praejudicant id esse, quod, si sciant, odisse non poterant; quando si nullum odii debitum deprehendatur, optimum utique sit desinere injuste odisse; si vero de merito constet, non modo nihil odii detrahatur, sed amplius acquiratur ad perseverantiam, etiam justitiae ipsius auctoritate.

PL 1, 266A

彼らは知らずにいることを選ぶ。すでに憎んでいるからである。それゆえ、知らないということそのものによって、彼らは、もし知ったならば憎みえなかったであろうものだと、先入見によって断ずるのである――もし何ら憎むべき理由が見出されないならば、不当に憎むことをやめるのが最善であることは言うまでもないが、逆にその功罪が明らかであるならば、憎悪は少しも減ぜられぬばかりか、正義そのものの権威によって、いっそう堅持すべきものとして得られるはずなのに。

10

Sed non ideo, inquit, bonum, quia multos convertit. Quanti enim ad malum praeformantur, quanti transfugae in perversum? Quis negat? Tamen quod vere malum est, ne ipsi quidem, quos rapit, defendere pro bono audent. Omne malum aut timore aut pudore natura perfudit.

PL 1, 267A

『しかし』と彼は言う、『それが多くの者を改心させるからといって、善いわけではない。悪へと駆り立てられる者もどれほど多いことか。邪道への逃亡者もどれほど多いことか。』誰がそれを否定しよう。しかしながら、真に悪であるものは、それに引き込まれた当人たちですら、あえてそれを善として弁護しようとはしない。あらゆる悪を、自然は恐怖あるいは恥辱で満たしている。

11

Denique malefici gestiunt latere, devitant apparere, trepidant deprehensi, negant accusati, ne torti quidem facile aut semper confitentur; certe condemnati moerent; dinumerant in semetipsos, mentis malae impetus vel fato vel astris imputant; nolunt enim suum esse, quod malum agnoscunt.

PL 1, 268A

実に、悪事を働く者は身を隠そうと躍起になり、人目に現れることを避ける。捕らえられれば怯え、告発されれば否認し、拷問にかけられてすら容易にあるいは常に自白するとは限らず、断罪されれば少なくとも嘆き悲しむ。彼らは己に襲いかかる悪しき心の衝動をあれこれ数え上げ、おのれの不徳を運命や星辰のせいにする。というのも、自分が悪と認めるものが自分自身のものであることを、彼らは望まないからである。

12

Christianos vero, nihil simile; neminem pudet, neminem poenitet, nisi plane retro non fuisse. Si denotatur, gloriatur; accusatur; non defendit; interrogatus vel ultro confitetur; damnatus gratias agit.

PL 1, 268A

しかしキリスト教徒には、これに類することが何かあるだろうか。誰も恥じることなく、誰も後悔することはない――ただ、かつてそうでなかったことを悔いるのみである。もし名指しされれば誇り、もし告発されれば弁護せず、尋問されればみずから進んで告白し、断罪されれば感謝する。

13

Quid hoc mali est quod naturalia mali non habet, timorem, pudorem, tergiversationem, poenitentiam, deplorationem? Quid hoc mali est, cujus reus gaudet? cujus accusatio votum est, et poena felicitas? Non potes dementiam dicere, qui revinceris ignorare.

PL 1, 269A

これはいったいどのような悪なのか。悪に本来備わるはずの、恐怖、恥辱、言い逃れ、後悔、嘆きを持たないとは。これはいったいどのような悪なのか。その罪ある者が喜び、その告発が願いであり、その刑罰が幸福であるとは。諸君は、これを狂気と呼ぶことはできない。なぜなら諸君自身、無知であることを立証されているのだから。

Caput II

第II章PL 1, 270B
1

Si certum est denique nos nocentissimos esse, cur a vobis ipsis aliter tractamur, quam pares nostri, id est caeteri nocentes? cum ejusdem noxae eadem tractatio deberet intervenire.

PL 1, 270B

もし結局のところ、われわれが最も有害な者であることが確実であるならば、なぜわれわれは、われわれと同等の者たち、すなわちその他の犯罪者たちとは異なる仕方で、諸君自身によって扱われるのか。同じ罪過には同じ扱いが与えられるべきであるのに。

2

Quodcumque dicimur, cum alii dicuntur, et proprio ore et mercenaria advocatione utuntur ad innocentiae suae commendationem. Respondendi, altercandi facultas patet, quando nec liceat indefensos et inauditos omnino damnari.

PL 1, 270B

われわれが言われるのと同じことが他の者たちについて言われるとき、彼らは自分自身の口をも、また雇われた弁護人をも、おのれの無実を証すために用いる。応答し、論争する機会が開かれている。なぜなら、弁護もされず、聴聞もされずに断罪されることは、そもそも許されないからである。

3

Sed Christianis solis nihil permittitur loqui, quod caussam purget, quod veritatem defendat, quod judicem non faciat injustum. Sed illud solum exspectatur quod odio publico necessarium est, confessio nominis, non examinatio criminis:

PL 1, 270B

しかしキリスト教徒だけには、みずからの訴訟を晴らすようなこと、真理を弁護するようなこと、裁判官を不正な者とせぬようなことは、何一つ語ることが許されない。ただ、公の憎悪にとって必要なことだけが期待される。すなわち、名の告白であって、犯罪の吟味ではない。

4

quando si de aliquo nocente cognoscitis, non statim confesso eo nomen homicidae, vel sacrilegi, vel incesti, vel publici hostis (ut de nostris elogiis loquar) contenti sitis ad pronuntiandum, nisi et consequentia exigatis, qualitatem facti, numerum, locum, modum, tempus, conscios, socios.

PL 1, 272A

というのも、もし諸君が何らかの犯罪者について審理するならば、その者が殺人者、あるいは冒瀆者、あるいは近親相姦者、あるいは公の敵という名を告白したからといって、直ちに判決を下すのに満足することはなく――われわれに対する告発文について言うならば――むしろそれに続くこと、すなわち行為の性質、回数、場所、時、共犯者、仲間をも要求するはずだからである。

5

De nobis nihil tale, cum aeque extorqueri oporteret, quodcunque falso jactatur, quot quisque jam infanticidia degustasset, quot incesta contenebrasset, qui coci, qui canes affuissent. O quanta illius praesidis gloria, si eruisset aliquem, qui centum jam infantes comedisset!

PL 1, 272A

われわれについては、そのようなことは何もない。しかるに、虚偽をもって喧伝される事柄――各人がすでに幾人の幼児を味わったか、幾つの近親相姦を闇の中で犯したか、いかなる料理人が、いかなる犬が居合わせたか――も同様に引き出されるべきであろうに。ああ、もし総督が、すでに百人の幼児を食べた者を暴き出せたなら、どれほどの栄光であったことか。

6

Atquin invenimus inquisitionem quoque in nos prohibitam. Plinius enim Secundus cum provinciam regeret, damnatis quibusdam Christianis, quibusdam gradu pulsis, ipsa tamen multitudine perturbatus, quid de caetero ageret, consuluit tunc Trajanum imperatorem, allegans praeter obstinationem non sacrificandi, nihil aliud se de sacramentis eorum comperisse, quam coetus antelucanos ad canendum Christo ut Deo et ad confoederandam disciplinam, homicidium, adulterium, fraudem, perfidiam, et caetera scelera prohibentes.

PL 1, 273A

しかるにわれわれは、われわれに対する審問すらも禁じられていることを見出す。すなわちプリニウス・セクンドゥスは、属州を治めていたとき、あるキリスト教徒たちを断罪し、あるキリスト教徒たちを地位から追放したが、その数の多さに困惑し、その後どうすべきかを、時の皇帝トラヤヌスに諮問した。彼が申し立てたところによれば、彼らの秘儀について、犠牲を捧げることへの頑迷な拒否のほかには何も発見しなかった。すなわち、夜明け前の集会でキリストを神として賛美し、殺人、姦淫、詐欺、背信、その他もろもろの悪事を禁じる規律を確認し合うということのほかは。

7

Tunc Trajanus rescripsit, hoc genus inquirendos quidem non esse, oblatos vero puniri oportere.

PL 1, 273A

すると、トラヤヌスはこう回答した。この種の者たちは探索されるべきではないが、しかし訴え出られた者は罰せられねばならない、と。

8

O sententiam necessitate confusam! Negat inquirendos ut innocentes, et mandat puniendos ut nocentes. Parcit et saevit, dissimulat et animadvertit. Quid temetipsum censura circumvenis? si damnas, cur non et inquiris? si non inquiris, cur non et absolvis? Latronibus vestigandis per universas provincias militaris statio sortitur; in reos majestatis et publicos hostes omnis homo miles est, ad socios, ad conscios usque inquisitio extenditur.

PL 1, 273B

ああ、必然性に混乱させられた判決よ。無実の者として探索すべきでないと言いながら、有罪の者として罰するよう命じている。容赦しながら苛烈であり、見過ごしながら処罰する。裁定よ、なぜおのれ自身を欺くのか。もし断罪するのであれば、なぜ探索もしないのか。もし探索しないのであれば、なぜ無罪放免もしないのか。盗賊を捜索するために全属州にわたって軍の哨戒が配置され、大逆罪の被告と公の敵に対しては、あらゆる人間が兵士となる。審問は仲間や共犯者にまで及ぶ。

9

Solum Christianum inquiri non licet, offerri licet, quasi aliud esset actura inquisitio, quam oblationem. Damnatis ergo oblatum; quem nemo voluit requisitum, qui, puto, jam non ideo meruit poenam, quia nocens est, sed quia, uon requirendus, inventus est.

PL 1, 274A

キリスト教徒だけは、探索することは許されず、訴え出ることは許される。あたかも審問が訴え出ること以外の何かをなすとでもいうかのようにである。かくして諸君は、誰も探索することを望まなかった者を、訴え出られたがゆえに断罪する。彼はもはや、有罪であるがゆえにではなく、探索されるべきでない者であるのに見出されたがゆえに、刑罰に値したのだと、私は思う。

10

Itaque nec in illo ex forma malorum judicandorum agitis erga nos, quod caeteris negantibus adhibetis tormenta ad confitendum, solis Christianis ad negandum; cum, si malum esset, nos quidem negaremus, vos vero confiteri tormentis compelleretis. Neque enim ideo putaretis non requirenda quaestionibus scelera, quia certi essetis admitti ea ex nominis confessione, qui hodie de confesso homicida, scientes homicidium quid sit, nihilominus ordinem extorquetis admissi:

PL 1, 274A

かくして諸君は、この点においても、悪人を裁く通例のやり方に従ってわれわれを扱っていない。すなわち、他の者たちが否認するときには自白させるために拷問を用いるのに、キリスト教徒に対してだけは否認させるために拷問を用いる。もしそれが悪であるならば、われわれこそ否認するはずであり、諸君は拷問によって自白を強いるはずであろうに。なぜなら、たとえ名の告白によってその罪が犯されたことを確信していたとしても、諸君はそれゆえに尋問による罪の探索を不要と考えることはないはずだからである。現に今日、殺人を自白した者について、殺人とは何であるかを知りながらも、諸君はなお犯行の詳細を拷問によって引き出そうとするではないか。

11

quo perversius, cum praesumatis de sceleribus nostris ex nominis confessione cogitis tormentis de confessione decedere, ut negantes nomen pariter utique negemus et scelera, de quibus ex confessione nominis praesumpseratis.

PL 1, 274B

それゆえいっそう倒錯しているのは、諸君が名の告白からわれわれの罪を先取りして推定しておきながら、拷問によってその告白を撤回するよう強いるということである。名を否認する者は、当然、名の告白から推定されていた罪をも同時に否認することになるからである。

12

Sed, opinor, non vultis nos perire, quos pessimos creditis. Sic enim soletis dicere homicidae; Nega: laniari jubere sacrilegum, si confiteri perseveraverit. Si non ita agitis circa nocentes, ergo nos innocentissimos judicatis, cum quasi innocentissimos non vultis in ea confessione perseverare, quam necessitate, non justitia damnandam a vobis sciatis.

PL 1, 275A

しかし私は思う、諸君は、最悪の者と信じているわれわれが滅びることを望んでいないのだ、と。というのも、諸君は殺人者に対しては『否認せよ』と言い、冒瀆者に対しては、もし自白し続けるならば引き裂けと命じるのが常だからである。もし諸君が犯罪者であるわれわれに対してそのように振る舞わないのであれば、諸君はわれわれを最も潔白な者と判断していることになる。なぜなら、諸君は、正義によってではなく必要に迫られて断罪せねばならぬと知っているその告白に、あたかも最も潔白な者であるかのように、われわれが固執し続けることを望まないからである。

13

Vociferatur homo: Christianus sum. Quod est dicit; tu vis audire quod non est. Veritatis extorquendae praesides, de nobis solis mendacium elaboratis audire. Hoc sum, inquit, quod quaeris, an sim; quid me torques in perversum? confiteor, et torques; quid faceres, si negarem? Plane aliis negantibus non facile fidem accommodatis; nobis, si negaverimus, statim creditis.

PL 1, 275A

人は声高に叫ぶ、『私はキリスト教徒である』と。彼はあるがままを言う。しかし諸君は、あらぬことを聞きたがる。真理を拷問によって引き出すべき総督たちよ、諸君はわれわれについてだけは、虚偽を聞き出そうと苦心する。『私は、あなたが問うている当のものである』と彼は言う。『なぜ私を倒錯した仕方で拷問にかけるのか。私は告白しているのに、あなたは拷問する。もし私が否認したなら、あなたはどうするであろうか。』明らかに、諸君は他の者たちが否認するときには容易に信を置かない。しかしわれわれが否認するならば、諸君は直ちに信じるのだ。

14

Suspecta sit vobis ista perversitas, ne qua vis lateat in occulto , quae vos adversus formam, adversus naturam judicandi, contra ipsas quoque leges ministret. Nisi enim fallor, leges malos crui jubent, non abscondi; confessos damnari praescribunt, non absolvi. Hoc senatus consulta, hoc principum mandata definiunt, hoc imperium, cujus ministri estis. Civilis, non tyrannica dominatio [vestra] est.

PL 1, 276A

この倒錯を、諸君は疑わしいものと見なすべきである。何か隠れた力が、裁判の通例に反して、裁判の本性に反して、そして諸法そのものにさえ反して、諸君を動かしているのではないかと。私の誤りでなければ、諸法は悪人が暴かれることを命じ、隠されることを命じない。自白した者は断罪されるべきことを規定し、無罪放免されるべきことは規定しない。これは元老院決議が、これは皇帝の勅令が定めることである。諸君がその奉仕者であるこの帝国は、市民的な支配であって、僭主的な支配ではない。

15

Apud tyrannos enim tormenta etiam pro poena adhibentur; apud vos soli quaestioni temperantur. Vestram illis servate legem usque ad confessionem; et si confessione praeveniantur, vacabunt. Sententia opus est; debito nocens expungendus est, non eximendus. Denique illum nemo gestit absolvere,

PL 1, 277A

というのも、僭主たちのもとでは拷問は刑罰としてすら用いられたが、諸君のもとでは、拷問はもっぱら審問のためにのみ加減して用いられるからである。自白に至るまでのみ必要とされるその拷問について、諸君自身の法を守るがよい。そして、もし自白が先んじてなされるならば、拷問はもはや無用となり、必要なのは判決だけである。有罪の者は、負うべき刑罰をもって決着をつけられるべきであって、それを免れさせられるべきではない。実に、誰もその者を無罪放免しようとは望まない。

16

non licet hoc velle; ideo nec cogitur quisquam negare. Christianum, hominem omnium scelerum reum deorum, imperatorum, legum, morum, naturae totius inimicum existimas, et cogis negare, ut absolvas, quem non poteris absolvere, nisi negaverit.

PL 1, 277A

これを望むことは許されない。それゆえ、誰一人として否認を強いられることはない。ところが諸君は、キリスト教徒を、あらゆる罪の被告、神々の、皇帝たちの、法の、道徳の、全自然の敵と見なしながら、なお否認するよう強いる。それは、否認しないかぎり無罪放免しえないはずの者を、無罪放免するためである。

17

Praevaricaris in leges. Vis ergo neget se nocentem, ut eum facias innocentem, et quidem invitum jam, nec de praeterito reum. Unde ista perversitas? ut etiam illud non recogitetis, sponte confesso magis credendum esse, quam per vim neganti; vel ne compulsus negare, non ex fide negarit; et absolutus ibidem post tribunal de vestra rideat aemulatione, iterum Christianus.

PL 1, 278A

諸君は法に背いている。すなわち、諸君はその者が有罪であることを否認するよう望み、それによって彼を無実の者とする。しかも本人の意に反してであり、もはや過去の罪についてすら問われない者とするのである。この倒錯はどこから来るのか。すなわち、みずから進んで自白した者のほうが、力によって否認する者よりも信じられるべきであるということすら、諸君は考え直さないのである。あるいは、否認を強いられた者が、真実の心からではなく否認し、無罪放免された当のその場、法廷の後ろで、再びキリスト教徒として、諸君の対抗心をあざ笑うのではないかということも。

18

Cum igitur in omnibus nos aliter disponatis, quam caeteros nocentes, id unum contendendo, ut de eo nomine excludamur (excludimur enim, si facimus, quae faciunt non Christiani), intelligere potestis non scelus aliquod in caussa esse, sed nomen, quod quaedam ratio aemulae operationis insequitur, hoc primum agens, ut homines nolint scire pro certo, quod se nescire pro certo sciunt.

PL 1, 278A

かくして、諸君はあらゆる点において、われわれを他の犯罪者たちとは異なる仕方で処遇し、ただ一つのこと、すなわちわれわれがその名から除外されるようにと努めているのであるから――もしわれわれが非キリスト教徒のなすことをなすならば、われわれは除外されるのだから――諸君は、訴訟の争点が何らかの罪ではなく、名であることを理解しうるはずである。この名を、ある種の対抗的な働きの理が追いかけているのであって、それがまず第一になすことは、人々が、自分たちが確実に知らないと確実に知っていることを、確実に知ろうとは望まないようにさせることなのである。

19

Ideo et credunt de nobis quae non probantur, et nolunt inquiri, ne probentur non esse, quae malunt credi esse, ut nomen illius aemulae rationis inimicum, praesumptis, non probatis criminibus, de sua sola confessione damnetur. Ideo torquemur confitentes, et punimur perseverantes, et absolvimur negantes, quia nominis praelium est.

PL 1, 279A

それゆえ彼らは、証明されぬことをわれわれについて信じ、探索されることを望まない。信じたいと願っていることが、実は存在しないと証明されてしまうことを恐れてである。かくしてあの対抗的な理の敵たる名は、証明された罪状によってではなく、先取りされた罪状によって、その名自身の告白だけによって断罪される。それゆえわれわれは、告白すれば拷問され、貫き通せば罰せられ、否認すれば無罪放免される。なぜなら、これは名をめぐる戦いだからである。

20

Denique quid de tabella recitatis illum Christianum, cur non et homicidam? Si homicida Christianus, cur non incestus? vel quodcunque aliud nos esse creditis? In nobis solis pudet aut piget ipsis nominibus scelerum pronuntiare? Christianus si nullius criminis reus est, nomen valde infestum, si solius nominis crimen est.

PL 1, 279A

そもそも、諸君はなぜ調書からその者を『キリスト教徒』と読み上げるのか。なぜ『殺人者』とも読み上げないのか――もしキリスト教徒が殺人者であるならば。なぜ『近親相姦者』とも、あるいは諸君がわれわれについて信じているその他何であれとも読み上げないのか。われわれについてだけは、罪そのものの名を口にすることを恥じ、あるいは嫌うのか。『キリスト教徒』がいかなる犯罪の名によって告発されているのでもないとすれば、名それ自体だけが罪であるというのは、実に馬鹿げたことである。

Caput III

第III章PL 1, 280A
1

Quid? quod ita plerique clausis oculis in odium ejus impingunt, ut bonum alicui testimonium ferentes admisceant nominis exprobrationem: Bonus vir Caïus Seius, tantum quod Christianus. Item alius: Ego miror Lucium sapientem virum repente factum Christianum. Nemo retractat: Nonne ideo bonus Caïus, et prudens Lucius, quia Christianus? aut ideo Christianus, quia prudens et bonus?

PL 1, 280A

さらに言えば、多くの者は目を閉ざしたままこの名への憎悪へと突き進み、ある人に良い証言を与えながら、同時に名への非難を混ぜ込むほどではないか。『ガイウス・セイウスは善い人だ、ただキリスト教徒であることを除けば。』また別の者は、『私は、ルキウス・ティティウスというあの賢明な人物が、突然キリスト教徒になったことに驚いている』と言う。誰も、ガイウスが善く、ルキウスが賢明であるのは、まさにキリスト教徒であるからではないか、あるいは、彼がキリスト教徒であるのは、まさに賢明で善い人であるからではないか、とは考え直さないのである。

2

Laudant quae sciunt, vituperant quae ignorant, et id quod sciunt, eo quod ignorant, corrumpunt; cum sit justius occulta de manifestis praejudicare, quam manifesta de occultis praedamnare.

PL 1, 280B

彼らは自分の知っていることを称賛し、知らないことを非難する。そして知っていることを、知らないことによって覆してしまう。しかるに、隠れたことについて明らかなことから先取り判断するほうが、明らかなことについて隠れたことから先に断罪するよりも、正しいはずである。

3

Alii, quos retro ante hoc nomen vagos, viles, improbos noverant, ex ipso denotant, quo laudant; caecitate odii in suffragium impingunt. Quae mulier! quam lasciva, quam festiva! Qui juvenis! quam lascivus, quam amasius! Facti sunt Christiani. Ita nomen emendationi imputatur.

PL 1, 280B

また別の者たちは、この名を得る以前には、放埒で、卑しく、不埒な人物として知っていた者たちに対して、まさに彼らが称賛しているその当のことによって烙印を押す。憎悪の盲目さによって、彼らはむしろ称賛へと突き進んでしまう。『あの女はどうだ! なんと淫らで、なんと浮かれていたことか! あの若者はどうだ! なんと放蕩者で、なんと色好みであったことか! それが今やキリスト教徒になった。』かくして、名がその改善の責めに帰せられるのである。

4

Nonnulli etiam de utilitatibus suis cum odio isto paciscuntur, contenti injuria, dum ne domi habeant, quod oderunt. Uxorem jam pudicam maritus jam non zelotypus ejecit, filium jam subjectum pater retro patiens abdicavit, servum jam fidelem dominus olim mitis ab oculis relegavit: ut quisque hoc nomine emendatur offendit. Tanti non est bonum, quanti est odium Christianorum.

PL 1, 281A

さらに、ある者たちは、自分の利益とこの憎悪とを取引にかける。すなわち、家の内に自分の憎むものを持たないためならば、自ら損害を被ることすら甘んじて受け入れるのである。今や嫉妬する理由もなくなった夫は、貞淑になった妻を追い出し、かつて我慢強かった父は、今は従順になった息子を勘当し、かつて穏やかだった主人は、今は忠実になった奴隷を目の前から追いやる。この名によって改まれば改まるほど、その者は憎まれるのである。善であることの価値は、キリスト教徒への憎悪ほどには重んじられないのである。

5

Nunc igitur, si nominis odium est, quis nominum reatus? Quae accusatio vocabulorum, nisi si aut barbarum sonat aliqua vox nominis, aut infaustum, aut maledicum, aut impudicum? Christianus vero, quantum interpretatio est, de unctione deducitur. Sed et cum perperam Chrestianus pronuntiatur a vobis (nam nec nominis certa est notitia penes vos), de suavitate vel benignitate compositum est. Oditur ergo in hominibus innocuis etiam nomen innocuum.

PL 1, 282A

さて、もしこれが名そのものへの憎悪であるとすれば、名にどのような罪があり、語にどのような告発があるというのか。名の語が何か野蛮な響きを持つとか、不吉であるとか、呪わしいとか、卑猥であるとかいうのでない限りは。ところで『クリスティアヌス』(キリスト教徒)という語は、その解釈によれば、『塗油』に由来する。しかも諸君によって誤って『クレスティアヌス』と発音されるとき――というのも、諸君のもとではこの名の正確な知識さえないのだから――それは『快さ』あるいは『善良さ』から成り立った語となる。かくして、無害な人間たちのうちに、無害な名までもが憎まれているのである。

6

At enim secta oditur in nomine utique sui auctoris. Quid novi, si aliqua disciplina de magistro cognomentum sectatoribus suis inducit? Nonne philosophi de auctoribus suis nuncupantur Platonici, Epicurei, Pythagorici? etiam a locis conventiculorum et stationum suarum Stoici, Academici? atque medici ab Erasistrato, et grammatici ab Aristarcho, coci etiam ab Apicio?

PL 1, 282A

しかし、教団はまさにその創始者の名において憎まれるのだ、と言われるかもしれない。ある教えが、その師の名から従う者たちに呼び名をもたらすとしても、何ら新しいことではない。哲学者たちは、その創始者にちなんでプラトン主義者、エピクロス主義者、ピュタゴラス主義者と呼ばれるではないか。あるいはまた、集会や活動の場所にちなんで、ストア派、アカデメイア派とも呼ばれるではないか。同様に、医者はエラシストラトスにちなみ、文法学者はアリスタルコスにちなみ、料理人でさえアピキウスにちなんで呼ばれるではないか。

7

Nec tamen quemquam offendit professio nominis, cum institutione transmissa ab institutore. Plane si qui probet malam sectam et ita malum auctorem, is probabit et nomen malum dignum odio de reatu sectae et auctoris. Ideoque ante odium nominis competebat prius de auctore sectam recognoscere, vel auctorem de secta.

PL 1, 283A

しかも、創始者から伝えられた教えとともにその名を公言することは、誰の反感も買うものではない。もちろん、もし誰かがある教団が悪しきものであり、それゆえその創始者も悪しき者であることを証明するならば、その者は名もまた悪しきものであり、その教団と創始者の罪ゆえに憎悪に値することを証明することになろう。それゆえ、名への憎悪に先立って、まず創始者から教団を、あるいは教団から創始者を認識することが必要であったはずである。

8

At nunc utriusque inquisitione et agnitione neglecta nomen detinetur, nomen expugnatur, et ignotam sectam, ignotum et auctorem vox sola praedamnat, quia nominantur, non quia revincuntur.

PL 1, 283A

しかるに今や、両者についての探究と認識は等閑に付され、名だけが捕らえられ、名だけが攻撃される。そして、知られざる教団と知られざる創始者とを、ただその語だけが先に断罪する。それは、彼らが論駁されたからではなく、ただ名指しされたからにすぎない。

Caput IV

第IV章PL 1, 284A
1

Atque adeo quasi praefatus haec ad suggillandam odii erga nos publici iniquitatem, jam de caussa innocentiae consistam, nec tantum refutabo quae nobis objiciuntur, sed etiam in ipsos retorquebo qui objiciunt; ut ex hoc quoque sciant omnes in Christianis non esse quae in se non nesciunt esse, simul uti erubescant accusantes, non dico pessimi optimos, sed jam, ut volunt, compares suos.

PL 1, 284A

さて、われわれに対する公の憎悪の不正を難詰するために、以上のことをいわば前置きとして述べたのであるから、今やわれわれは無実の訴訟へと進もう。われわれに向けられる非難を論駁するだけでなく、それを向ける当の者たち自身へと投げ返そう。それによって人々は、キリスト教徒のうちには、自分自身のうちにあることさえ気づかないものが存在しないことを知り、同時に、告発者たちが恥じ入るようになるためである――彼らが最悪の者でありながら最善の者を告発しているとまでは言わないにせよ、少なくとも、彼らが望むように、自分たちと同類の者を告発しているのだということを恥じるように。

2

Respondebimus ad singula quae in occulto admittere dicimur, quae illos palam admittentes invenimus, in quibus scelesti, in quibus vani, in quibus damnandi, in quibus irridendi deputamur.

PL 1, 284B

われわれが隠れたところで犯していると言われる個々の事柄――われわれは、それらを彼らこそが公然と犯しているのを見出すのだが――について、答えていこう。それらの点において、われわれは邪悪な者、虚しい者、断罪されるべき者、嘲笑されるべき者と見なされているのである。

3

Sed quoniam, cum ad omnia occurrit veritas nostra, postremo legum obstruitur auctoritas adversus eam, ut aut nihil dicatur retractandum esse post leges, aut ingratis necessitas obsequii praeferatur veritati: de legibus prius concurram vobiscum ut cum tutoribus legum.

PL 1, 284B

しかし、われわれの真理があらゆる点において立ち向かうとき、最後には法の権威がそれに対して立ちはだかり、法の後には何も問い直すべきことはないと言われるか、あるいは不本意ながらも服従の必要性が真理よりも優先されるかするので、私はまず、法の擁護者である諸君と、法について論じ合おう。

4

Jam primum quam dure definitis dicendo: Non licet esse vos! Et hoc sine ullo retractatu humaniore praescribitis; vim profitemini et iniquam ex arce dominationem, si ideo negatis licere, quia vultis, non quia debuit non licere.

PL 1, 285A

まず第一に、諸君が『汝らの存在は許されない』と厳しく定め、これを何ら人間味ある検討もなしに規定するとき、諸君は暴力を公言し、また、もし諸君が、それが許されるべきでなかったからではなく、ただそう望むからという理由で許されないと言うのであれば、砦から発する不正な支配を公言していることになる。

5

Quod si quia non debet, ideo non vultis licere, sine dubio id non debet licere, quod male fit, et utique hoc ipso praejudicatur licere, quod bene fit. Si bonum invenero esse, quod lex tua prohibuit, nonne ex illo praejudicio prohibere me non potest, quod si malum esset, jure prohiberet? Si lex tua erravit, puto, ab homine concepta est; neque enim de coelo ruit.

PL 1, 285A

しかし、もし諸君が、それは許されるべきでないからこそ許すことを望まないというのであれば、疑いなく、許されるべきでないのは悪しくなされることであり〔それゆえまさにここから、善くなされることは許されるとの予断がすでに生じている〕。もし私が、諸君の法が禁じたものが実は善いものであることを見出したならば、その予断のゆえに、法は私を禁じえないのではないか――もしそれが悪いものであったなら、法は正当に禁じたであろうが。もし諸君の法が誤ったのであれば、それは人間によって考え出されたものだからだと私は思う。天から降ってきたものではないのだから。

6

Miramini hominem aut errare potuisse in lege condenda, aut resipuisse in reprobanda? Nonne et ipsius Lycurgi leges a Lacedaemoniis emendatae, tantum auctori suo doloris incusserunt, ut in secessu inedia de semetipso judicarit?

PL 1, 286A

人間が法を制定するにあたって誤りうる、あるいはそれを否認するにあたって思い直しうるということに、諸君は驚くのか。かのリュクルゴスの法でさえ、ラケダイモン人たちによって改められたとき、その創始者自身にあまりに大きな苦痛を与え、彼は隠遁して断食によりみずから死を宣告したのではなかったか。

7

Nonne et vos quotidie experimentis illuminantibus tenebras antiquitatis totam illam veterem et squalentem silvam legum novis principalium rescriptorum et edictorum securibus truncatis et caeditis?

PL 1, 286A

また諸君自身も、古代の闇を照らし出す日々の経験によって、あの古く荒れ果てた法の森全体を、皇帝たちの新しい勅答と勅令という斧によって、絶えず切り倒し、伐採しているのではないか。

8

Nonne vanissimas Papias leges, quae ante liberos suscipi cogunt, quam Juliae matrimonium contrahi, post tantae auctoritatis senectutem heri Severus constantissimus principum exclusit?

PL 1, 287A

また、婚姻を結ぶユリア法よりも先に子を儲けることを強いる、あの極めて空虚なパピウス法を、それほど大きな権威をもって古びていたにもかかわらず、つい昨日、皇帝たちのうちで最も確固たるセウェルスが廃止したではないか。

9

Sed et judicatos retro in partes secari a creditoribus leges erant; consensu tamen publico crudelitas postea erasa est et in pudoris notam capitis poena conversa ; bonorum adhibita proscriptione suffundere maluit hominis sanguinem, quam effundere.

PL 1, 288A

さらにまた、判決を受けた債務者が、債権者たちによって身体を切り分けられるという法も存在した。しかし、その残酷さは後に公の合意によって消し去られ、死刑は恥辱の烙印へと変えられた。財産の公売告示という手段が用いられ、それは人の血を流させるよりも、むしろ〔羞恥によって〕その顔に血を上らせることを選んだのである。

10

Quot adhuc vobis repurgandae leges latent, quas neque annorum numerus, neque conditorum dignitas commendat, sed aequitas sola? et ideo cum iniquae recognoscuntur, merito damnantur, licet damnent. Quomodo iniquas dicimus?

PL 1, 289A

諸君のもとには、いまだ浄化されるべき法がどれほど多く潜んでいることか。それらの法を推奨するのは、年数の多さでも、制定者の威厳でもなく、ただ公正さのみである。それゆえ、それらが不正であると認識されるならば、たとえそれらが人を断罪するとしても、当然、それら自身が断罪される。われわれはなぜそれらを不正と言うのか。

11

imo, si nomen puniunt, etiam stultas. Si vero facta, cur in nobis de solo nomine puniunt facta, quae in aliis de admisso, non de nomine probata defendunt? Incestus sum, cur non requirunt? infanticida, cur non extorquent? in deos, in Caesares aliquid committo, cur non audior, qui habeo quo purger?

PL 1, 289A

それどころか、もしそれらが名を罰するのであれば、それらは愚かでもある。もしそれらが行為を罰するのであれば、なぜ他の者たちについては行為が実際に犯された事実に基づいて証明されて初めて罰せられるのに、われわれについてだけは、名のみによって行為を罰するのか。私が近親相姦者だとする。なぜそれを取り調べないのか。幼児殺しだとする。なぜ拷問して自白を引き出さないのか。神々に対し、皇帝たちに対し、何か罪を犯したとする。なぜ私は、身の潔白を証しうるものを持ちながら、聴聞されないのか。

12

Nulla lex vetat discuti quod prohibet admitti; quia neque judex juste ulciscitur, nisi cognoscat admissum esse quod non licet; neque civis fideliter legi obsequitur, ignorans, quale sit, quod ulciscitur.

PL 1, 289B

いかなる法も、それが犯すことを禁じている当のことを、審理することを禁じてはいない。なぜなら、裁判官は、許されぬことが実際に犯されたことを知らなければ、正当に処罰することはできないし、市民もまた、法が処罰することの内実を知らなければ、誠実に法に従うことはできないからである。

13

Nulla lex sibi soli conscientiam justitiae suae debet, sed eis, a quibus obsequium exspectat. Caeterum suspecta lex est, quae probari se non vult, improba autem, si non probata dominetur.

PL 1, 289B

いかなる法も、おのれの正義についての認識を、おのれ自身だけに対して負うのではなく、服従を期待する者たちに対して負うのである。しかるに、みずからを証明されることを望まない法は疑わしいものであり、証明されぬままに支配するならば、それは不正なる法である。

Caput V

第V章PL 1, 290B
1

Ut de origine aliquid retractemus ejusmodi legum vetus erat decretum, ne qui deus ab imperatore consecraretur, nisi a senatu probatus.. Scit M. Aemilius de deo suo Alburno. Facit et hoc ad caussam nostram, quod apud vos de humano arbitratu divinitas pensitatur. Nisi homini Deus placuerit, Deus non erit; homo jam Deo propitius esse debebit.

PL 1, 290B

このような法の起源について少し検討してみよう。かつて、いかなる神も、元老院によって承認されない限り、司令官(インペラトル)によって神格化されてはならないという古い決議があった。マルクス・アエミリウスは、おのれの神アルブルヌスについて、それを知っている。このことも、われわれの訴訟にとって意味がある。というのも、諸君のもとでは、神性が人間の裁量によって秤にかけられているからである。人間の気に入らなければ、神は神とならない。人間はすでに、神に対して寛大でなければならないことになる。

2

Tiberius ergo, cujus tempore nomen christianum in saeculum introivit, annuntiatum sibi ex Syria Palaestina, quod illic veritatem illius divinitatis revelaverat, detulit ad senatum cum praerogativa suffragii sui. Senatus, quia non ipse probaverat, respuit; Caesar in sententia mansit, comminatus periculum accusatoribus christianorum.

PL 1, 291A

さて、その治世にキリスト教徒という名がこの世に入ってきたところのティベリウスは、シリア・パレスチナから、かの地でキリストご自身の神性の真理が啓示されたとの報告を受け、それを自らの賛成票の優先権を添えて元老院に提出した。元老院は、みずから承認していなかったがゆえに、これを拒絶した。しかし皇帝は自らの意見に固執し、キリスト教徒の告発者たちに危険を加えると威嚇した。

3

Consulite commentarios vestros; illic reperietis primum Neronem in hanc sectam cum maxime Romae orientem Caesariano gladio ferocisse. Sed tali dedicatore damnationis nostrae etiam gloriamur. Qui enim scit illum, intelligere potest, non nisi grande aliquod bonum a Nerone damnatum.

PL 1, 293A

諸君自身の記録を調べてみるがよい。そこに諸君は、まさにローマにおいてこの教団が興りつつあったとき、最初にネロが皇帝の剣をもってこれに猛威を振るったことを見出すであろう。しかし、われわれはむしろ、そのような者をわれわれへの断罪の創始者としていることを誇りとする。というのも、ネロがいかなる人物であったかを知る者は、ネロによって断罪されたものが何か偉大な善でしかありえないことを理解しうるからである。

4

Tentaverat et Domitianus, portio Neronis de crudelitate; sed qua et homo, facile coeptum repressit, restitutis etiam quos relegaverat. Tales semper nobis insecutores injusti, impii, turpes, quos et ipsi damnare consuestis, et a quibus damnatos restituere soliti estis.

PL 1, 294A

ドミティアヌスもまた試みた。彼はその残酷さにおいてネロの一部分であった。しかし、彼もまた人間であったから、始めたことをたやすく差し控え、追放していた者たちを呼び戻しさえした。われわれの迫害者は常にこのような者たちである――不正で、不敬虔で、恥ずべき者たちであり、諸君自身が断罪するのを常とする者たちであり、彼らによって断罪された者たちを諸君が復権させるのを常とするような者たちである。

5

Caeterum de tot exinde principibus [usque ad hodiernum divinum humanumque sapientibus, edite aliquem debellatorem Christianorum.

PL 1, 295A

しかしながら、それ以後、今日に至るまでの、神的なことと人間的なことに通じた実に多くの皇帝たちのうちから、誰かキリスト教徒の撲滅者を挙げてみるがよい。

6

At nos e contrario edimus protectorem, si litterae M. Aurelii gravissimi imperatoris requirantur, quibus illam germanicam sitim christianorum forte militum precationibus impetrato imbri discussam contestatur. Qui sicut non palam ab ejusmodi hominibus poenam dimovit, ita alio modo palam dispersit, adjecta etiam accusatoribus damnatione, et quidem tetriore.

PL 1, 296A

それどころか、われわれは逆に、一人の保護者を挙げることができる。もし最も重厚な皇帝マルクス・アウレリウスの書簡を求めるならば、彼はそこで、あのゲルマニアにおける渇きが、たまたま軍中にいたキリスト教徒たちの祈りによって得られた雨によって払われたことを証言している。彼は、この種の人々への刑罰を公然と取り除きはしなかったが、別の仕方で公然とそれを退けた。すなわち、告発者たちに対してさえ断罪を加え、しかもいっそう厳しい断罪を加えたのである。

7

Quales ergo leges istae, quas adversus nos soli exsequuntur impii, injusti, turpes, truces, vani, dementes? quas Trajanus ex parte frustratus est vetando inquiri christianos, quas nullus Adrianus, quanquam curiositatum omnium explorator, nullus Vespasianus, quanquam Judaeorum debellator, nullus Pius, nullus Verus impressit.

PL 1, 297A

それゆえ、われわれに対して、不敬虔で不正な者たち、恥ずべき残忍な者たち、虚しい狂った者たちだけが行使するあの法とは、いったいいかなるものであろうか。それらの法を、トラヤヌスはキリスト教徒を探索することを禁ずることによって部分的に無効にし、あらゆる好奇心の探求者であったハドリアヌスも、ユダヤ人の撲滅者であったウェスパシアヌスも、ピウス(アントニヌス・ピウス)も、ウェルス(マルクス・アウレリウス)も、誰一人としてこれを施行しなかったのである。

8

Facilius utique pessimi ab optimis quibusque, ut ab aemulis, quam a suis sociis eradicandi judicarentur.

PL 1, 297A

要するに、キリスト教徒が根絶されるべき最悪の者であると判断されるのは、彼らに近しい仲間たちによってよりも、むしろ、いわば競争相手であるところの、あらゆる最善の皇帝たちによってのほうが、たやすかったはずなのである。

Caput VI

第VI章PL 1, 299A
1

Nunc religiosissimi legum et paternorum institutorum protectores et cultores respondeant velim de sua fide et honore et obsequio erga majorum consulta, si a nullo desciverunt, si in nullo exorbitaverunt, si non necessaria et aptissima quaeque disciplinae oblitteraverunt.

PL 1, 299A

さて今、法と父祖の制度の最も敬虔な擁護者にして復讐者たる者たちに、私は問いたい。祖先たちの決定に対する自分たちの忠実と尊重と服従について、彼らが何一つそこから逸脱していないか、何一つそこから外れていないか、規律にとって必要かつ最も適切であったすべてのことを、彼らが消し去っていないか、と。

2

Quonam illae leges abierunt sumptum et ambitionem comprimentes, quae centum aera non amplius in coenam subscribi jubebant, nec amplius quam unam inferri gallinam, et eam non saginatam; quae patricium, quod decem pondo argenti habuisset, pro magno titulo ambitionis senatu summovebant; quae theatra stuprandis moribus orientia statim destruebant ; quae dignitatum et honestorum natalium insignia non temere, nec impune usurpari sinebant?

PL 1, 299A

というのも、贅沢と虚栄を抑制していたあの諸法は、すでに消え去ったからである。すなわち、晩餐に百アエスを超える出費を記帳することを禁じ、一羽以上の鶏を出すことを禁じ、しかもそれを肥育したものでないよう定めていた法、銀十封度を所有していたというだけの理由で、それを重大な虚栄の証しとして貴族を元老院から除名した法、風紀を堕落させるために興りつつあった劇場を、興るや否や直ちに破壊した法、尊厳の徽章と高貴な出自の標章とが、みだりに、あるいは罰されずに僭称されることを許さなかった法――これらはすべて消え去ったのである。

3

Video enim et centenarias coenas, a centenis jam sestertiis dicendas, et in lances (parum est [enim] si senatorum et non libertinorum vel adhuc flagra rumpentium) argentaria metalla producta. Video et theatra nec singula satis esse, nec nuda. Nam ne vel hieme voluptas impudica frigeret, primi Lacedaemonii odium penulae ludis excogitaverunt. Video et inter matronas atque prostibulas nullum de habitu discrimen relictum.

PL 1, 301A

というのも私は、『百』の晩餐が、もはや百アエスではなく百セステルティウスによって名づけられるべきものとなり、皿には――元老院議員の皿であって、解放奴隷や、いまなお鞭を打ち砕いている者どもの皿でないというのなら、まだしも些細なことではあるが――銀の鉱山がまるごと繰り出されているのを見るからである。私はまた、劇場が一つでは足りず、また屋根のないままでも足りぬとされているのを見る。恥知らずな快楽が冬にすら冷えきることのないようにと、ラケダイモン人たちが最初に、見世物のための外套を考案したのである。私はまた、既婚の貴婦人たちと娼婦たちとの間に、装いの区別が何一つ残されていないのを見る。

4

Circa feminas quidem etiam illa majorum instituta ceciderunt, quae modestiae, quae sobrietati patrocinabantur, cum aurum nulla norat, praeter unico digito, quem sponsus oppignerasset pronubo annulo; cum mulieres usque adeo a vino abstinerent ut matronam ob resignatos cellae vinariae loculos sui inedia necarint. Sub Romulo vero quae vinum attigerat, impune a Mecenio marito trucidata est.

PL 1, 303A

また女性たちに関しても、慎み深さと節制とを擁護していたあの祖先たちの制度は崩れ去った。かつてはいかなる女も、婚約者が婚約の指輪をもって質入れしたただ一本の指のほかには、金というものを知らなかった。また女たちは酒からこれほどまでに遠ざけられていたので、ある既婚婦人は酒蔵の戸棚の封を破ったというだけの理由で、身内の者たちの手で餓死させられ、さらにロムルスの治世下では、酒に口をつけた女が夫メテンニウスに斬り殺されても、その夫は何の咎めも受けなかったのである。

5

Idcirco et oscula propinquis offerre necessitas erat, ut spiritu judicarentur.

PL 1, 303A

それゆえにこそ、親族に接吻をすることさえ必要なことであった。それによって息の匂いから判定されるためである。

6

Ubi est illa felicitas matrimoniorum de moribus utique prosperata, qua per annos ferme sexcentos ab Urbe condita nulla repudium domus scripsit? At nunc in foeminis prae auro nullum leve est membrum; prae vino nullum liberum est osculum; repudium vero jam et votum est, quasi matrimonii fructus.

PL 1, 304A

かの、まさに道徳によって栄えた婚姻の幸福は、いったいどこへ行ったのか。それによって、都市建設以来およそ六百年もの間、いかなる家も離縁状を書くことがなかったのである。しかるに今や、女たちにおいては、金のゆえに軽やかな肢体は一つもなく、酒のゆえに自由な接吻は一つもなく、離縁こそが今や、あたかも婚姻の実りであるかのように、願われるものとなっている。

7

Etiam circa ipsos deos vestros quae prospecte decreverant patres vestri, iidem vos obsequentissimi rescidistis. Liberum patrem cum mysteriis suis consules senatus auctoritate non modo urbe, sed universa Italia elimiverant.

PL 1, 305A

さらに、諸君自身の神々に関してさえ、諸君の父祖たちが先見をもって決定したことを、諸君自身、いとも従順にも廃棄してしまった。執政官たちは、元老院の権威によって、リベル・パテルをその密儀もろとも、都市からのみならず、イタリア全土から追放したのである。

8

Serapidem et Isidem et Harpocratem cum suo Cynocephalo, Capitolio prohibitos [inferri] , id est curia deorum pulsos, Piso et Gabinius consules, non utique christiani, eversis etiam aris eorum abdicaverant, turpium et otiosarum superstitionum vitia cohibentes. His vos restitutis summam majestatem contulistis.

PL 1, 305A

セラピスとイシスとハルポクラテスとを、その犬頭神アヌビスもろとも、カピトリウムに持ち込むことを禁じ、すなわち神々の元老院から追放したのは、断じてキリスト教徒などではない、執政官ピソとガビニウスであった。彼らはその祭壇までも覆し、恥ずべき無為な迷信の悪弊を抑制したのである。しかるに諸君は、これらの神々を復権させ、最高の尊厳を授けたのである。

9

Ubi religio, ubi veneratio majoribus debita a vobis? Habitu, victu, instructu, sensu, ipso denique sermone proavis renuntiastis. Laudatis semper antiquitatem, et nove de die vivitis. Per quod ostenditur, dum a bonis majorum institutis deceditis, ea vos retinere et custodire, quae non debuistis, cum quae debuistis non custodistis. Ipsum

PL 1, 305A

諸君が祖先に対して負うべき宗教的敬意はどこにあるのか、崇敬はどこにあるのか。服装において、生活様式において、調度において、感覚において、ついには言葉遣いに至るまで、諸君は先祖たちを見捨てた。諸君は常に古代を称賛しながら、日々新しく生きている。このことによって明らかになるのは、諸君が祖先の善き制度から離反しつつ、守るべきでなかったものを保持し守り、守るべきであったものを守らなかった、ということである。

10

adhuc quod videmini fidelissime tueri a patribus traditum, in quo principaliter reos transgressionis Christianos destinatis, studium dico deorum colendorum, de quo maxime erravit antiquitas, licet Serapidi jam-Romano aras restruxeritis, licet Baccho jam-Italico furias vestras immolaritis, suo loco ostendam proinde despici et negligi et destrui a vobis adversus majorum auctoritatem.

PL 1, 305B

さらにまた、諸君が父祖たちから伝えられたものとして最も忠実に守っているように見え、それにおいて特に、諸君がキリスト教徒たちを違反の罪人と定めたところのもの――すなわち神々を崇拝する熱意について言えば、それこそまさに古代が最も誤ったところのものであるが――たとえ諸君が、いまやローマの神となったセラピスのために祭壇を再建したとしても、たとえ諸君が、いまやイタリアの神となったバッコスに狂乱を捧げたとしても、私はしかるべき箇所で、それが同じように諸君自身によって、祖先の権威に反して蔑まれ、なおざりにされ、破壊されていることを示すであろう。

11

Nunc enim ad illam occultorum facinorum infamiam respondebo, ut viam mihi ad manifestiora purgem.

PL 1, 305B

というのも、今はまず、あの隠れた犯罪についての悪評に答え、それによってより明白な事柄へと至る道を、自分のために切り開いておこうと思うからである。

Caput VII

第VII章PL 1, 306B
1

Dicimur sceleratissimi de sacramento infanticidii, et pabulo inde, et post convivium incesto, quod eversores luminum canes, lenones scilicet, tenebrarum et libidinum impiarum inverecundia procurent.

PL 1, 307A

われわれは、幼児殺しの秘蹟と、それに由来する食事と、その饗宴の後の近親相姦とによって、最も凶悪な者と言われている。すなわち、灯火を倒す犬たちが、いわば闇の取り持ち役として、不敬虔な情欲のために羞恥心を確保する、というのである。

2

Dicimur tamen semper, nec vos quod tam diu dicimur eruere curatis. Ergo aut eruite, si creditis, aut nolite credere, qui non eruistis. De vestra vobis dissimulatione praescribitur, non esse, quod nec ipsi audetis eruere. Longe aliud munus carnifici in Christianos imperatis, non ut dicant quae faciunt, sed ut negent quod sunt.

PL 1, 307A

われわれは常にそう言われ続けているが、諸君は、これほど長くそう言われながらも、それを暴き出そうとは配慮しない。ならば、もし信じているのであれば暴き出すがよい。あるいは、暴き出していないのであれば、信じないがよい。諸君自身の見て見ぬふりから、諸君自身に対して、諸君があえて暴き出そうともしないことは存在しないのだ、という先決の論拠が成り立つ。諸君はキリスト教徒に対して、刑吏に全く別の任務を課している。すなわち、彼らが何をしているかを言わせるためではなく、彼らが何であるかを否認させるためにである。

3

Census istius disciplinae, ut jam edidimus, a Tiberio est. Cum odio sui coepit veritas, simul atque apparuit, inimica esse. Tot hostes ejus, quot extranei, et quidem proprii ex aemulatione Judaei, ex concussione milites, ex natura ipsi etiam domestici nostri.

PL 1, 308A

この教えの起源は、すでに述べたように、ティベリウスに遡る。真理は、それ自身への憎悪とともに始まった。真理は、現れるや否や、敵とされるのである。真理の敵は、外部の者すべてであり、しかも固有には、対抗心からユダヤ人たちが、恐喝からは兵士たちが、そして生まれつきの性向から、われわれ自身の家族の者たちさえもが敵となる。

4

Quotidie obsidemur, quotidie prodimur, in ipsis plurimum coetibus et congregationibus nostris opprimimur. Quis unquam taliter vagienti infanti supervenit?

PL 1, 308A

われわれは日々包囲され、日々裏切られ、特にわれわれ自身の集会や会合のさなかに襲撃される。しかし、そのようにして泣き叫ぶ幼児の場に踏み込んだ者が、いまだかつて誰かいたであろうか。

5

Quis cruenta, ut invenerat, Cyclopum et Sirenum ora judici reseravit? Quis vel in uxoribus aliqua immunda vestigia deprehendit? Quis talia facinora, cum invenisset, celavit, aut vendidit ipsos trahens homines. Si semper latemus, quando proditum est quod admittimus?

PL 1, 308B

誰が、キュクロプスやセイレーンのそれさながらに血にまみれた口を、見出したそのままの姿で裁判官のもとに取っておいたか。誰が、自分の妻たちのうちにさえ、何か穢れた痕跡を見つけ出したか。誰が、そのような凶行を見出しながら、それを隠したり、当の者たちを引き立てておきながら口止め料に売り渡したりしたか。もしわれわれが常に隠れているのであれば、いったいいつ、われわれの犯していることが露見したというのか。

6

Imo a quibus prodi potuit? Ab ipsis enim reis non utique, cum vel ex forma omnibus mysteriis silentii fides debeatur. Samothracia et Eleusinia reticentur: quanto magis talia, quae prodita interim etiam humanam animadversionem provocabunt, dum divina servatur?

PL 1, 309A

そもそも、誰によって露見しえたのか。当の被疑者自身によってではあるまい。あらゆる秘儀には、その形式からして沈黙の誓いが課せられているのだから。サモトラケの秘儀もエレウシスの秘儀も口外されずにいる。まして、そのようなこと――露見すれば、神的な罰が取っておかれている間に、さしあたり人間の処罰さえ招くようなこと――が、なおさら口外されずにいるのではないか。

7

Si ergo non ipsi proditores sui, sequitur ut extranei. Et unde extraneis notitia? cum semper etiam piae initiationes arceant profanos et ab arbitris caveant, nisi si impii minus metuunt?

PL 1, 309A

それゆえ、もし彼ら自身が自分自身を裏切る者でないならば、外部の者たちが裏切ったということになる。しかし、外部の者たちにどうしてその知識があろうか。敬虔な入信儀式でさえ、常に俗人を締め出し、立会人を警戒するというのに。不敬虔な者たちのほうがかえって恐れが少ない、というのでもない限りは。

8

natura famae omnibus nota est. Vestrum est: Fama malum, quo non aliud velocius ullum. Cur malum fama? quia velox? quia index? an quia plurimum mendax? quae ne tunc quidem, cum aliquid veri affert, sine mendacii vitio est, detrahens, adjiciens, demutans de veritate.

PL 1, 309B

風評というものの本性は、すべての人に知られている。それは諸君自身の言葉である――『風評は悪しきものである。これより速いものは何一つない。』なぜ風評は悪しきものなのか。速いからか。密告者だからか。あるいは、この上なく虚偽に満ちているからか。風評は、たとえ何か真実をもたらすときでさえ、虚偽の疵を免れない。真理から差し引き、付け加え、変形するからである。

9

Quid? quod ea illi conditio est, ut non nisi cum mentitur perseveret, et tamdiu vivit, quamdiu non probat. Siquidem ubi probavit, cessat esse, et quasi officio nuntiandi functa, rem tradit, et exinde res tenetur, res nominatur.

PL 1, 310A

さらに言えば、風評というものの定めは、それが虚偽を語っている限りにおいてしか持続せず、証明されない限りにおいてしか生き延びない、ということである。ひとたび証明されるや、風評は風評であることをやめ、あたかも報知の任務を果たし終えたかのように、事柄そのものへと引き渡す。そしてそれ以後、それは事実として保持され、事実として名指される。

10

Nec quisquam dicit, verbi gratia: Hoc Romae aiunt factum; aut: Fama est illum provinciam sortitum; sed: Sortitus ille provinciam, et: Hoc factum est Romae .

PL 1, 310A

たとえば、誰も『ローマでこのようなことがなされたと人は言う』とか、『彼が属州をくじで得たとの噂だ』とは言わない。むしろ、『彼は属州をくじで得た』、『これはローマでなされた』と言うのである。

11

Fama, nomen incerti, locum non habet, ubi certum est. An vero famae credat, nisi inconsideratus? Qui est sapiens, non credit incerto. Omnium est aestimare, quantacumque illa ambitione diffusa sit, quantacumque asseveratione constructa. Quod ab uno aliquando principe exorta sit, necesse est

PL 1, 310A

風評、すなわち不確かなものの名は、確かなことが存在するところには居場所を持たない。思慮を欠いた者でなければ、いったい誰が風評を信じるだろうか。賢者は不確かなものを信じないのだから。それがどれほど広く行き渡り、どれほど断言をもって築き上げられていようとも、それが必ずや、いつかどこかで、一人の発端者から生じたものであることは、誰もが判断できることである。

12

exinde in traduces linguarum et aurium serpat. Et ita modici seminis vitium caetera rumoris obscurat, ut nemo recogitet, ne primum illud os mendacium seminaverit, quod saepe fit aut ingenio aemulationis, aut arbitrio suspicionis, aut non nova, sed ingenita quibusdam mentiendi voluptate.

PL 1, 310B

そこから、それは舌から舌へ、耳から耳へと這い広がる枝分かれの経路を通じて忍び込む。そしてそのわずかな種の欠陥は、噂の残りの部分を覆い隠してしまうので、誰も、その最初の口が虚偽を蒔いたのではないかとは考え直さない。それはしばしば、対抗心の企みによって、あるいは疑念の恣意によって、あるいは新しいものではなく、ある種の人々に生まれつき備わった虚言を語る快楽によって起こることなのである。

13

Bene autem, quod omnia tempus revelat testibus etiam vestris proverbiis atque sententiis, ex dispositione naturae, quae ita ordinavit, ut nihil diu lateat, etiam quod fama non distulit.

PL 1, 311A

しかし幸いなことに、すべては時が明らかにする。諸君自身の諺や格言もそれを証言している。自然の摂理によって、何ものも長く隠れたままではいないように、たとえそれを風評が広めなかったとしても、そう定められているのである。

14

Merito igitur fama tamdiu conscia sola est scelerum Christianorum. Hanc indicem adversus nos profertis, quae, quod aliquando jactavit tantoque temporis spatio in opinionem corroboravit, usque adhuc probare non valuit.

PL 1, 311A

それゆえ当然のことながら、これほど長きにわたって、キリスト教徒の罪の唯一の証人であり続けているのは風評である。諸君はこれを、われわれに対する告発者として提示する。しかし、この風評がかつて言いふらし、これほど長い期間にわたって世論のうちに固めてきたことを、今に至るまで証明することはできなかったのである。

Caput VIII

第VIII章PL 1, 311B
1

Ut fidem naturae ipsius appellem adversus eos qui talia credenda esse praesumunt, ecce proponimus horum facinorum mercedem; vitam aeternam repromittunt. Credite interim. De hoc enim quaero, an et qui credideris, tanti habeas ad eam tali conscientia pervenire.

PL 1, 312A

このような事が信じられるべきだと決めてかかる者たちに対して、自然そのものの証しを訴えるために、さあ、これらの凶行の報酬を提示してみよう。それらは永遠の生命を約束すると言われている。ひとまず信じるがよい。私が問いたいのは次のことである。たとえ諸君が信じたとしても、そのような良心の負い目を負ってまでそこに到達することを、それほどの価値あることと見なすかどうか、ということである。

2

Veni, demerge ferrum in infantem nullius inimicum, nullius reum, omnium filium; vel si alterius officium est, tu modo adsiste morienti homini antequam vixit; fugientem animam novam exspecta; excipe rudem sanguinem, eo panem tuum satia, vescere libenter.

PL 1, 312A

さあ来たれ、誰の敵でもなく、いかなる罪にも問われぬ幼児、万人の子に、刃を突き立てるがよい。あるいは、それが他人の役目であるならば、汝はただ、生きる前に死にゆく人間の傍らに立つがよい。逃げゆく新しい魂を待ち、生まれたばかりの血を受け止め、それで汝のパンを浸し、喜んでそれを食すがよい。

3

Interea discumbens dinumera loca, ubi mater, ubi soror; nota diligenter, ut, quum tenebrae ceciderint caninae, non erres. Piaculum enim admiseris, nisi incestum feceris.

PL 1, 312A

その間、席に横たわりながら、母がどこにいるか、姉妹がどこにいるかを数えるがよい。犬による闇が下りたとき、間違わぬように、注意深く記憶しておくがよい。というのも、もし近親相姦を犯さなければ、汝は罪を犯したことになるのだから。

4

Talia initiatus et consignatus vivis in aevum. Cupio respondeas, si tanti aeternitas, aut si non, ideo nec credenda. Etiamsi credideris, nego te velle; etiamsi volueris, nego te posse. Cur ergo alii possint, si vos non potestis? Cur non possitis, si alii possunt?

PL 1, 312B

かくのごとくして入信し、証印を押されて、汝は永遠に生きることになる。もし永遠がそれほどの価値あるものであるならば、答えてほしいと私は望む。もしそうでないならば、それゆえに信じられるべきでもない。たとえ諸君が信じたとしても、私は諸君がそれを望むことを否定する。たとえ諸君がそれを望んだとしても、私は諸君にそれができることを否定する。ならば、なぜ他の者たちにはできて、諸君にはできないのか。なぜ諸君にはできず、他の者たちにはできるのか。

5

Alia nos opinor, natura; cynopaene aut sciapodes? Alii ordines dentium, alii ad incestam libidinem nervi? Qui ista credis de homine, potes et facere. Homo es et ipse, quod et Christianus. Qui non potes facere, non debes credere. Homo est enim et Christianus, et quod et tu.

PL 1, 312B

われわれは、思うに、犬の翼を持つ者やシアポデス(一足人)のように、異なる自然を持っているとでもいうのか。異なる歯列を、異なる、近親相姦の情欲へと向かう神経を持っているとでもいうのか。人間についてそのようなことを信ずる者は、汝自身もそれを行いうるはずである。汝もまた人間であり、キリスト教徒もまたそうなのだから。それを行いえない者は、それを信ずるべきではない。なぜなら、キリスト教徒もまた人間であり、汝と同じものだからである。

6

Sed ignorantibus subjicitur et imponitur. Nihil enim tale de Christianis asseverari sciebant, observandum utique sibi et omni vigilantia investigandum.

PL 1, 312B

『しかし、それは何も知らぬ者たちにこっそり押し付けられ、課せられるのだ。彼らはキリスト教徒についてそのようなことが断言されているとは知らなかったのだから、当然、自ら注意し、あらゆる警戒をもって調べるべきであった』と言われるかもしれない。

7

Atquin volentibus initiari moris est, opinor, prius patrem illum sacrorum adire, quae praeparanda sint describere. Tum ille: infans tibi necessarius, adhuc tener, qui nesciat mortem, qui sub cultro tuo rideat; item panis, quo sanguinis jurulentiam colligas; praeterea candelabra et lucernae, et canes aliqui et offulae, quae illos ad eversionem luminum extendant, ante omnia cum matre et sorore tua venire debebis.

PL 1, 312C

しかるに、入信を望む者たちには、まずかの秘儀の司祭のもとへ赴き、何を準備すべきかを聞くのが慣習であるはずだと、私は思う。すると彼はこう言うことになろう。『汝には、死をまだ知らぬ、汝の刃の下で笑うほどまだ幼い嬰児が必要である。また、血の汁気を吸い取るためのパンも必要である。さらに、燭台と灯火、幾匹かの犬たち、そして犬たちを灯火を倒すよう仕向けるための肉片も必要である。何よりもまず、汝は母と姉妹を伴って来なければならない。』

8

Quid, si noluerint, vel nullae fuerint? Quid denique singulares christiani? Non erit, opinor, legitimus christianus, nisi frater aut filius.

PL 1, 313B

もし彼女たちが望まなければ、あるいはそもそも彼女たちがいなければ、どうなるのか。そもそも、身寄りのないキリスト教徒はどうなるのか。思うに、兄弟や息子でない限り、正規のキリスト教徒たりえないことになろう。

9

Quid nunc, et si ista omnia ignaris praeparantur? Certe postea cognoscunt, et sustinent et ignoscunt. Timent plecti, qui si proclament, defendi merebuntur, qui etiam ultro perire malint, quam sub tali conscientia vivere. Age nunc timeant, cur etiam perseverant? Sequitur enim, ne ultra velis id te esse, quod si prius scisses, non fuisses.

PL 1, 313B

では、たとえこれらすべてが、何も知らぬ者たちに対して準備されるとしても、いったいどうだというのか。確かに、彼らは後になってそれを知り、それに耐え、それを容認するのだ、と言われるだろう。『彼らは、もし声を上げれば処罰されることを恐れているのだ』とも言われよう。しかし、そのような良心のもとで生きるよりはむしろ、みずから進んで滅びることをすら望むような者たちが、いったい弁護に値しようか。よろしい、では彼らが恐れているとしよう。しかし、なぜ彼らはなお踏みとどまり続けるのか。というのも、もし予め知っていたならばそうならなかったであろうものに、それ以上、汝がなり続けることを望むはずがないからである。

Caput IX

第IX章PL 1, 315A
1

Haec quo magis refutaverim, a vobis fieri ostendam partim in aperto, partim in occulto, per quod forsitan et de nobis credidistis.

PL 1, 315A

これらのことを、私はさらに強く論駁するために、それが諸君自身によって、一部は公然と、一部は隠れて行われていることを示そう。おそらくそれによって、諸君はわれわれについてもそう信じ込んだのであろう。

2

Infantes penes Africam Saturno immolabantur palam usque ad proconsulatum Tiberii, qui ipsos sacerdotes in eisdem arboribus templi sui obumbratricibus scelerum votivis crucibus exposuit, teste militia patriae nostrae quae id ipsum munus illi proconsuli functa est.

PL 1, 315A

アフリカでは、幼児がサトゥルヌスに、ティベリウスの属州総督時代に至るまで、公然と生贄として捧げられていた。そのとき彼は、まさにその神殿の、罪業を覆い隠す木々に、その同じ祭司たちを、奉納の十字架にかけて晒したのである。この任務をその総督のために果たしたわが祖国の軍隊が、その証人である。

3

Sed et nunc in occulto perseverat hoc sacrum facinus. Non soli vos contemnunt Christiani, nec ullum scelus in perpetuum eradicatur, aut mores suos aliquis deus mutat.

PL 1, 315A

しかも今なお、この神聖な凶行は隠れたところで続けられている。諸君を軽んじているのはキリスト教徒だけではない。いかなる悪も永久に根絶されることはなく、いかなる神もおのれの習わしを変えることはないのである。

4

Cum propriis filiis Saturnus non pepercit, extraneis utique non parcendo perseverabat, quos quidem ipsi parentes sui offerebant, et libentes respondebant, et infantibus blandiebantur, ne lacrymantes immolarentur. Et tamen multum homicidio parricidium differt.

PL 1, 316A

サトゥルヌスは自分自身の子供たちすら容赦しなかったのだから、まして他人の子供を容赦しないのを続けたのは当然である。しかもそれらの子供は、まさにその親自身によって捧げられたのであり、親たちは喜んでそれに応じ、子供が泣きながら生贄にされることのないよう、あやしすらしたのである。しかもなお、殺人と近親殺しとの間には大きな違いがある。

5

Major aetas apud Gallos Mercurio prosecabatur. Remitto Tauricas fabulas theatris suis. Ecce in illa religiosissima urbe Aeneadarum piorum est Jupiter quidam, quem ludis suis humano proluunt sanguine. Sed bestiarii, inquitis. Hoc, opinor, minus quam hominis. An hoc turpius, quod mali hominis? Certe tamen de homicidio funditur. O Jovem Christianum et solum patris filium de crudelitate!

PL 1, 317A

ガリア人たちのもとでは、より年長の者がメルクリウスのために切り刻まれる。タウリケの物語については、それを演じる劇場に任せておこう。見よ、かの敬虔なるアイネアスの裔たちの、この上なく信心深きあの都において、その競技において人間の血で洗い清められる、あるユピテルが存在するではないか。『しかし、あれは猛獣と戦う剣闘士たちだ』と諸君は言う。それは、思うに、人間の血よりも劣るというのか。それとも、悪人の血であるから、いっそう恥ずべきことだというのか。それでも確かに、殺人によって流されるものであることに変わりはない。ああ、残酷さにおいて、その父の唯一の子であるところの、キリスト教徒のユピテルよ。

6

Sed quoniam de infanticidio nihil interest, sacro an arbitrio perpetretur (licet parricidium homicidio intersit) convertar ad populum. Quot vultis ex his circumstantibus et in Christianorum sanguinem hiantibus, ex ipsis etiam vobis justissimis et severissimis in nos praesidibus apud conscientias pulsem, qui natos sibi liberos enecent?

PL 1, 318A

しかし、幼児殺しについては、それが祭儀によって行われようと、私的な意思によって行われようと、殺人であることに変わりはない――もっとも近親殺しと単なる殺人との間には違いがあるにせよ――ので、私は民衆へと目を転じよう。この場に居合わせ、キリスト教徒の血を渇望しているこれらの者たちのうち、さらには諸君自身、われわれに対して最も公正で最も厳格な総督たちのうちからも、いったい何人の良心の戸を、私は叩けばよいのか――自分自身に生まれた子供を殺す者たちを求めて。

7

Siquidem et de genere necis differt utique crudelius in qua spiritum extorquetis, aut frigori et fami et canibus exponitis; ferro enim mori aetas quoque maior optaverit.

PL 1, 319A

もし殺害の方法によって違いがあるとするならば、諸君が水の中で息を絞り取るほうが、あるいは寒さや飢えや犬にさらすほうが、確かにいっそう残酷である。というのも、刃によって死ぬことのほうは、もっと年長の者すら望むところであろうから。

8

Nobis vero, homicidio semel interdicto, etiam conceptum utero, dum adhuc sanguis in hominem delibatur, dissolvere non licet. Homicidii festinatio est prohibere nasci; nec refert natam quis eripiat animam, an nascentem disturbet: homo est, et qui est futurus; etiam fructus omnis jam in semine est.

PL 1, 320A

しかしわれわれには、殺人がひとたび禁じられている以上、胎内に宿されたものを、血がなお人間へと形成されつつある間に滅ぼすことすら許されない。生まれることを妨げることは、殺人を急ぐことである。すでに生まれた魂を奪い取るのと、生まれつつある魂を妨げるのとの間に、違いはない。将来人間となるべき者もまた人間である。あらゆる果実は、すでに種のうちにあるのだから。

9

De sanguinis pabulo et eiusmodi tragicis ferculis legite, nuncubi relatum sit, [est apud Herodotum, opinor] defusum brachiis sanguinem ex alterutro degustatum nationes quasdam foederi comparasse. Nescio quid et sub Catilina tale degustatum est. Aiunt et apud quosdam gentiles Scytharum defunctum quemque a suis comedi.

PL 1, 321A

血の食事と、それに類する悲劇的な料理について、どこかにそのような記録がないか読んでみるがよい――ヘロドトスにあったと思うが――ある民族が、互いの腕から流し出した血を味わい合うことによって、盟約を結んだという話である。カティリナの陰謀のもとでも、何やら似たようなことが味わわれたという。またスキュタイ人のある部族においては、死者はその身内の者たちに食べられるという話もある。

10

Longe excurro. Hodie istic Bellonae sacratos sanguis de femore proscisso parmula exceptus et suis datus signat.

PL 1, 321A

しかし、私は遠くまで話を進めすぎているようだ。今日、まさにこの地で、太腿を切り裂いて捧げられたベロナへの血が、掌に受け取られ、その本人に与えられ、証印となっているではないか。

11

Item illi, qui munere in arena noxiorum jugulatorum sanguinem recentem [de jugulo decurrentem exceptum] avida siti comitiali morbo medentes hauserunt, ubi sunt? item illi, qui de arena ferinis obsoniis coenant, qui de apro, qui de cervo petunt? Aper ille, quem cruentavit, co Huctando detersit; cervus ille in gladiatoris sanguine se jactavit. Ipsorum ursorum alvei appetuntur cruditantes adhuc de visceribus humanis. Ructatur proinde ab homine caro pasta de homine.

PL 1, 322A

また、剣闘士の見世物において、喉を切られた罪人たちの新鮮な血を、喉から流れ出るその血を、癲癇の病を癒すために、貪欲な渇きをもって飲み干した者たちは、いったいどこにいるのか。また、闘技場から得た獣肉の御馳走で晩餐をする者たち、猪の肉を、鹿の肉を求める者たちはどこにいるのか。あの猪は、格闘のさなかに、みずから血にまみれさせた当の人間の体で、おのが身をぬぐったのであり、あの鹿は、剣闘士の血の中に倒れ伏したものである。熊そのものの腹の中身までもが求められる。それはまだ人間の内臓を消化しきっていないものである。かくして、人間の肉で養われた肉が、人間によってげっぷとともに吐き出されるのである。

12

Haec qui editis, quantum abestis a conviviis Christianorum? Minus autem illi faciunt, qui libidine fera humanis membris inhiant, quia vivos vorant? minus humano sanguine ad spurcitiam consecrantur, quia futurum sanguinem lambunt? non edunt infantes plane, sed magis puberes.

PL 1, 322A

これを食する諸君は、キリスト教徒の饗宴からどれほど隔たっているというのか。それとも、獰猛な欲望をもって人間の肢体を渇望する者たちのほうが、罪が軽いとでもいうのか。彼らは生きたまま貪り食うからか。あるいは、彼らが人間の血によって穢れへと聖別される度合いは、それより少ないとでもいうのか。彼らはこれから流れる血を舐めるからか。彼らは確かに幼児を食するのではない。むしろより成長した者を食するのである。

13

Erubescat error vester Christianis, qui ne animalium quidem sanguinem in epulis esculentis habemus, qui propterea suffocatis quoque et morticinis abstinemus, ne quo sanguine contaminemur vel intra viscera sepulto.

PL 1, 324A

諸君の誤りは、キリスト教徒に対して恥じ入るべきである。われわれは食事において動物の血さえ口にしない。それゆえにこそ、われわれは絞め殺された動物の肉や、自然死した動物の肉をも控える。たとえ内臓の中に埋もれたものであっても、何らかの仕方で血によって穢されることのないようにである。

14

Denique inter testamenta Christianorum botulos etiam cruore distentos admovetis, certissimi scilicet, illicitum esse penes illos, per quod exorbitare eos vultis. Porro quale est, ut quos sanguinem pecoris horrere confiditis, humano inhiare credatis, nisi forte suaviorem eum experti?

PL 1, 324A

そのため、諸君はキリスト教徒を試すために、血を詰めた腸詰めまでも差し出す。それが彼らにとって禁じられていることを確信しているからこそ、それによって彼らを踏み外させようとするのである。しかるに、家畜の血さえ忌み嫌うと確信している者たちが、人間の血を貪ると信じることが、いったいどうしてありえようか――もしかして、その血のほうがより甘美であると経験でもしたというのでなければ。

15

Quem quidem et ipsum proinde examinatorem Christianorum adhiberi ut foculum, ut acerram oportebat. Proinde enim probarentur sanguinem humanum appetendo, quemadmodum sacrificium respuendo; alioquin necandi si gustassent, quemadmodum si non immolassent. Et utique non deesset vobis in auditione custodiarum et damnatione sanguis humanus.

PL 1, 325A

実に、この人間の血そのものもまた、供犠の火皿や香箱と同様に、キリスト教徒を試験する道具として用いられるべきであったろう。というのも、生贄を拒むことによって証されるのと同様に、人間の血を欲することによっても証されるはずだからである。さもなければ、生贄を捧げた場合と同様に、血を味わわなかった場合にも、彼らはキリスト教徒にあらずと否認されるべきであったろう。そして、そうすれば、拘禁された者の審問と断罪の場において、諸君に人間の血が事欠くことなどなかったはずである。

16

Proinde incesti qui magis, quam quos ipse Jupiter docuit? Persas cum suis matribus misceri Ctesias refert. Sed et Macedones suspecti, quia quum primum Oedipum tragoediam audissent, ridentes incesti dolorem, ηαλυνε, dicebant, εις την μητερα.

PL 1, 325A

さらに言えば、あのユピテル自身が教えた者たち以上に、近親相姦の徒はいったい誰であろうか。クテシアスが伝えるところによれば、ペルシア人は自分の母親と交わるという。マケドニア人たちも疑わしい。というのも、彼らは最初に『オイディプス』の悲劇を聞いたとき、近親相姦の苦しみを笑い飛ばして、『母のもとへ攻め込め』と言ったからである。

17

Jam nunc recogitate, quantum liceat erroribus ad incesta miscenda, suppeditante materias passivitate luxuriae. Imprimis filios exponitis suscipiendos ab aliqua praetereunte misericordia extranea, vel adoptandos melioribus parentibus emancipatis. Alienati generis necesse est quandoque memoriam dissipari; et semel error impegerit, exinde jam tradux proficiet incesti, serpente genere cum scelere.

PL 1, 326A

さて今こそ、諸君の淫蕩の無差別な蔓延が材料を供給していることによって、取り違えがどれほど近親相姦を引き起こしうるかを、よく考え直してみるがよい。まず第一に、諸君は子供を捨て、通りすがりの見知らぬ者の憐れみに拾わせるか、あるいは家父権から解き放って、より良き親の養子とならせている。血縁から引き離された家系の記憶は、いつか必ず散逸せざるをえない。そして取り違えがひとたび生じれば、そこからすでに、近親相姦の系譜が、家系が罪とともに忍び寄りつつ、増え広がっていくことになる。

18

Tunc deinde quocumque in loco, domi, peregre, trans freta, comes est libido, cujus ubique saltus facile possunt alicubi ignaris filios pangere vel ex aliqua seminis portione; ut ita sparsum genus per commercia humana concurrat in memorias suas, neque eas coitus incesti sanguinis agnoscat.

PL 1, 326A

そして次に、いかなる場所であれ――家の中であれ、旅先であれ、海の彼方であれ――情欲が付き添う。その情欲の跳躍は、どこであれ、たやすく、知らぬ間に、いずこかで、幾分かの種を分け与えて子孫を生み出しうるのであり、こうしてそこかしこに散らばった血統が、人間同士の交わりを通じて再び行き合うことになる。しかも、近親相姦の血にとらわれた者たちには、それを見分けることができないのである。

19

Nos ab isto eventu diligentissima et fidelissima castitas sepsit, quantumque ab stupris et ab omni post matrimonium excessu, tantum et ab incesti casu tuti sumus. Quidam multo securiores totam vim hujus erroris virgine continentia depellunt, senes pueri.

PL 1, 327A

われわれは、この上なく注意深く忠実な貞潔によって、そのような事態から守られている。姦淫や婚姻後のあらゆる逸脱から遠ざかっているのと同じだけ、われわれは近親相姦に陥る危険からも守られているのである。ある者たちは、さらにいっそう確実に、この過ちのあらゆる力を、童貞の節制によって完全に退けている。老いてもなお童子であり続けるのである。

20

Haec in vobis esse si consideraretis, proinde in Christianis non esse perspiceretis. Iidem oculi renuntiassent utrumque. Sed caecitatis duae species facile concurrunt, ut qui non vident quae sunt, videre videantur quae non sunt. Sic per omnia ostendam. Nunc de manifestioribus dicam.

PL 1, 327A

もし諸君が、これらのことが諸君自身のうちにあることをよく考えるならば、それゆえキリスト教徒のうちにはそれが存在しないことも見抜けるであろう。同じ目が、その両方を告げ知らせたはずである。しかし、盲目には二つの種類が容易に同時に起こる。すなわち、実在するものを見ない者が、実在しないものを見ているように思い込むという盲目である。私はこのことを、あらゆる点にわたって示していこう。今はまず、より明白な事柄について語ろう。

Caput X

第X章PL 1, 328A
1

Deos, inquitis, non colitis, et pro imperatoribus sacrificia non impenditis. Sequitur ut eadem ratione pro aliis non sacrificemus, quia nec pro nobis ipsis, semel deos non colendo. Itaque sacrilegii et majestatis rei convenimur. Summa haec caussa, imo tota est, et utique digna cognosci, si non praesumptio aut iniquitas judicet, altera quae desperat, altera quae recusat veritatem.

PL 1, 328A

『諸君は神々を崇拝せず、皇帝たちのために生贄を捧げない』と諸君は言う。それは当然の帰結である。というのも、われわれは一度神々を崇拝せぬと決めた以上、同じ理由から、他の者たちのためにも生贄を捧げないのであり、われわれ自身のためにさえ捧げないのだから。かくしてわれわれは、冒瀆罪と大逆罪の被告として召喚される。これこそが訴訟の核心であり、いやむしろその全体であって、まさに知るに値する事柄である。ただし、判断を下すのが、先入見や不正――一方は真理に絶望し、他方は真理を拒む――でない限りは。

2

Deos vestros colere desinimus; ex quo illos non esse cognoscimus. Hoc igitur exigere debetis, uti probemus non esse illos deos, et idcirco non colendos, quia tunc demum coli debuissent, si dii fuissent. Tunc et Christiani puniendi, si quos non colerent, quia putarent non esse, constaret illos deos esse.

PL 1, 328A

われわれが諸君の神々を崇拝することをやめたのは、それらが存在しないことを知ったからである。それゆえ諸君は、われわれに、それらが神々ではないことを証明するよう求めるべきである。そして、それらが崇拝されるべきでないのは、まさにそれらが神であったならば初めて崇拝されるべきであったはずだからである。もし、存在しないと思ったがゆえに崇拝しなかったその対象が、実は神であることが明らかになったならば、そのときにこそキリスト教徒は処罰されるべきであろう。

3

Sed nobis inquitis, dii sunt. Appellamus et provocamus a vobis ipsis ad conscientiam vestram, illa nos judicet, illa nos condemnet, si poterit negare omnes istos deos vestros homines fuisse.

PL 1, 328B

『しかしわれわれにとっては、それらは神である』と諸君は言う。われわれは訴え、諸君からさらに諸君自身の良心へと上訴する。その良心にこそ、われわれを裁かせよ。その良心にこそ、われわれを断罪させよ――もしそれが、諸君のそれらすべての神々が人間であったことを、否定しうるならば。

4

Sed et ipsa inficias si ierit, de suis antiquitatum instrumentis revincetur, de quibus eos didicit, testimonium perhibentibus ad hodierum et civitatibus, in quibus nati sunt, et regionibus, in quibus aliquid operati vestigia reliquerunt, in quibus etiam sepulti demonstrantur.

PL 1, 328B

もしその良心すらも否認するならば、それは、それら神々について学んだ当の古伝の記録そのものによって論駁されるであろう。しかも今日に至るまで証言を与えているのは、彼らが生まれた都市であり、また彼らが何事かを成し遂げて痕跡を残した地方であって、そこには彼らの葬られた場所さえ示されているのである。

5

Nec ego per singulos decurram, tot ac tantos, novos, veteres, barbaros, Graecos, Romanos, peregrinos, captivos, adoptivos, proprios, communes, masculos, feminas, rusticos, urbanos, nauticos, militares;

PL 1, 329A

それでは、今ここで一柱一柱について論じ尽くすべきであろうか。これほど数多く、これほど重要な神々――新しい神、古い神、蛮族の神、ギリシアの神、ローマの神、異邦の神、捕虜であった神、養子となった神、固有の神、共有の神、男神、女神、田舎の神、都市の神、海の神、軍の神を。

6

otiosum est etiam titulos persequi, ut colligam in compendium, et hoc non quo cognoscatis, sed recognoscatis; certe enim oblitos agitis. Ante Saturnum deus penes vos nemo est, ab illo census totius vel potioris vel notioris divinitatis. Itaque quod de origine constiterit, id de posteritate conveniet.

PL 1, 329A

その称号を一つ一つ追うことすら無益であろう。手短にまとめるならば――しかもそれは、諸君に新たに知らせるためではなく、思い出させるためである。というのも、諸君は明らかに忘れたふりをしているのだから――諸君のもとでは、サトゥルヌス以前にはいかなる神もいない。彼から、あらゆる神性、あるいは少なくとも、より重要でより知られた神性の系図が始まるのである。したがって、その起源について確定することは、その後の子孫についてもそのまま当てはまるであろう。

7

Saturnum itaque, si quantum litterae docent, neque Diodorus Graecus, aut Thallus, neque Cassius Severus, aut Cornelius Nepos, neque ullus commentator ejuscemodi antiquitatum aliud quam hominem promulgaverunt; si quantum rerum argumenta, nusquam invenio fideliora, quam apud ipsam Italiam, in qua Saturnus post multas expeditiones postque Attica hospitia consedit, exceptus a Jano, vel Jane, ut Salii volunt.

PL 1, 330A

さて、サトゥルヌスについて言えば、文献が教えるところによれば、ギリシア人ディオドロスも、タッルスも、カッシウス・セウェルスも、コルネリウス・ネポスも、このような古代についてのいかなる注釈家も、彼を人間以外の何ものとも公にしていない。そして事実の証拠について言えば、私はイタリアそのものにおいてほど信頼できるものを、他のどこにも見出さない。サトゥルヌスは、多くの遠征の後、そしてアッティカでの歓待の後、このイタリアに落ち着いたのであり、ヤヌス――あるいは、サリイ祭司団の唱えるところに従えば『ヤネ』――によって迎え入れられたのである。

8

Mons, quem incoluerat, Saturnius dictus; civitas, quam depalaverat, Saturnia usque nunc est; tota denique Italia, post Oenotriam, Saturnia cognominabatur. Ab ipso primum tabulae et imagine signatus numus, et inde aerario praesidet.

PL 1, 331A

彼が住んだ山は『サトゥルニウス』と呼ばれ、彼が境界を定めた都市は今なお『サトゥルニア』と呼ばれ、ついにはイタリア全体が、オエノトリアの名の後に『サトゥルニア』と呼ばれるようになった。彼から初めて、記録の板と、肖像を刻印した貨幣とが生まれたのであり、それゆえ彼は国庫を司るのである。

9

Tamen si homo Saturnus, utique ex homine, et quia ab homine non utique de coelo et terra. Sed cujus parentes ignoti erant, facile fuit eorum filium dici, quorum et omnes possumus videri. Quis enim non coelum et terram matrem et patrem venerationis et honoris gratia appellet, vel ex consuetudine humana, qua ignoti vel ex inopinato apparentes de coelo supervenisse dicuntur?

PL 1, 331A

しかしながら、もしサトゥルヌスが人間であるならば、当然、人間から生まれたのであり、人間から生まれた以上、決してカエルス(天)とテラ(地)から生まれたのではない。だが、その両親が知られていなかった者については、われわれ皆がその子であるとも見なされうる者たちの子であると言うのは容易なことであった。というのも、崇敬と敬意のゆえに、あるいは、見知らぬ者や不意に現れた者が天から降りてきたと言われる人間の慣習に従って、天と地とを父母と呼ばぬ者がいったい誰があろうか。

10

Proinde Saturno repentino ubique coelitem contigit dici. Nam et terrae filios vulgus vocat, quorum genus incertum est. Taceo quod ita rudes tunc homines agebant, ut cujuslibet novi viri aspectu quasi divino commoverentur, quum hodie jam politi, quos ante paucos dies luctu publico mortuos sint confessi, in deos consecrent.

PL 1, 331B

かくして、突如として現れたサトゥルヌスは、いたるところで『天の子』と呼ばれるに至ったのである。実際、民衆は、その出自が定かでない者を『地の子』と呼ぶではないか。当時、人々がいまだ未開であったために、いかなる見知らぬ人物の姿を目にしても、あたかも神的なものであるかのように心を動かされたということは、私はあえて言うまい。今日、すでに洗練されたはずの人々ですら、つい数日前に公の喪をもって死んだと自ら認めた者を、神として祀り上げているではないか。

11

Satis jam de Saturno, licet paucis. Etiam Jovem ostendemus tam hominem quam ex homine, et deinceps totum generis examen tam mortale quam seminis sui par.

PL 1, 331B

サトゥルヌスについては、簡略ではあるが、これで十分としよう。われわれは続いて、ユピテルもまた人間であり、人間から生まれたこと、そしてその一族のすべての系譜が、その血統にふさわしく、等しく死すべきものであることを示すであろう。

Caput XI

第XI章PL 1, 332B
1

Et quoniam, sicut illos homines fuisse non audetis negare, ita post mortem deos factos instituistis asseverare, caussas quae hoc exegerint retractemus.

PL 1, 332B

そして、諸君は彼ら〔異教の神々〕がかつて人間であったことを否定する勇気を持たぬ一方で、死後に神とされたのだと主張して憚らぬのであるから、そのことを要求した原因について、今一度検討してみようではないか。

2

Imprimis quidem necesse est concedatis esse aliquem sublimiorem Deum et mancipem quemdam divinitatis, qui ex hominibus deos fecerit. Nam neque sibi illi potuissent sumere divinitatem, quam non habebant, nec alius praestare eam non habentibus, nisi qui proprie possidebat.

PL 1, 332B

まず何よりも、諸君は、人間から神々を作り出したところの、より崇高なある神、いわば神性の所有者とでも言うべき者が存在することを認めざるを得ない。なぜなら、かの者たちは自ら持たぬ神性を自分自身に得ることはできなかったであろうし、また神性を持たぬ者に対してそれを与えることのできる他の者も、それを固有に所有する者でなければ存在しえなかったからである。

3

Caeterum si nemo esset, qui deos faceret, frustra praesumitis deos factos auferendo factorem. Certe quidem si ipsi se facere potuissent, numquam homines fuissent, possidentes apud se scilicet melioris conditionis potestatem.

PL 1, 332B

さもなければ、もし神々を作る者が誰もいなかったとすれば、諸君が神々は作られたのだと思い込むのは、作り手を取り除いてしまう以上、無益なことである。確かに、もし彼ら自身が自分自身を作ることができたのであれば、彼らは決して人間であったことはなかったであろう。というのも、そうであればより良き境遇の力をすでに所有していたことになるからである。

4

Igitur si est qui faciat deos, revertor ad caussas examinandas faciendorum ex hominibus deorum, nec ullas invenio, nisi si ministeria et auxilia officiis divinis desideravit ille magnus Deus. Primo indignum est, ut alicujus opera indigeret, et quidem mortui, quum dignius ab initio deum aliquem fecisset, qui mortui erat operam desideraturus.

PL 1, 332D

それゆえ、もし神々を作る者が存在するのであれば、私は人間から神々を作り出す原因を検討することに立ち返るが、かの偉大な神が神的な務めのために奉仕と助力とを必要としたのでない限り、いかなる原因も見出すことができない。第一に、彼が誰かの働きを必要とすること自体がふさわしからぬことであり、しかもそれが死者の働きであるとすればなおさらである。死者の働きを必要とすることになるはずであった当の彼こそ、初めから何らかの神を作っておく方が、よりふさわしかったのだから。

5

Sed nec operae locum video. Totum enim hoc mundi corpus sive innatum et infectum secundum Pythagoram, sive natum et factum secundum Platonem, semel utique in ista constructione dispositum et instructum et ordinatum cum omnis rationis gubernaculo inventum est. Imperfectum non potuit esse, quod perfecit omnia.

PL 1, 333B

しかし私には、そもそも働きの入り込む余地があるとは思われない。というのも、この世界という全体は、ピュタゴラスに従うなら生まれず作られてもいないものであり、あるいはプラトンに従うなら生まれ作られたものであるにせよ、いずれにせよ一度この構成において配置され、備えられ、秩序づけられ、あらゆる理性の舵取りを備えたものとして見出されたのである。すべてを完成させたものが不完全であるということはありえない。

6

Nihil Saturnum et Saturniam gentem exspectabat. Vani erunt homines, nisi certi sint, a primordio et pluvias de coelo ruisse, et sidera radiasse, et lumina floruisse, et tonitrua mugisse et ipsum Jovem, quae in manu ejus ponitis, fulmina timuisse item omnem frugem ante Liberum et Cererem et Minervam, imo ante ullum aliquem principem hominem de terra exuberasse, quia nihil continendo et sustinendo homini prospectum post hominem potuit inferri.

PL 1, 333B

サトゥルヌスやサトゥルヌスの民を待つべきものなど何もなかった。人間たちは、初めから雨が天より降り注ぎ、星々が輝き、光が花咲き、雷が轟き、諸君が彼の手に握らせているあの雷電そのものをユピテルが恐れていたこと、また同様にあらゆる作物がリベルやケレスやミネルウァに先立って、いやそれどころかあの最初の人間に先立って、大地からあふれ出ていたことを確信していなければ、愚かな者と言われねばならない。なぜなら、人間を維持し支えるために必要なものは、人間の出現より後になって初めてもたらされる、ということはありえなかったからである。

7

Denique invenisse dicuntur necessaria ista vitae, non instituisse. Quod autem invenitur, fuit; et quod fuit, non ejus deputabitur, qui invenit, sed ejus qui instituit: erat enim, antequam inveniretur.

PL 1, 333D

結局のところ、彼らは生活に必要なこれらのものを発見したと言われているのであって、創始したとは言われていない。しかし発見されるものは、すでに存在していたものであり、すでに存在していたものは、それを発見した者に帰せられるべきではなく、それを創始した者に帰せられるべきである。なぜなら、それは発見される以前から存在していたのだからである。

8

Caeterum si propterea Liber deus, quod vitem demonstravit, male cum Lucullo actum est, qui primus cerasa ex Ponto Italiae promulgavit, quod non est propterea consecratus, ut novae frugis auctor, quia inventor et ostensor.

PL 1, 334B

さらに、もしリベルが葡萄の木を示したという理由で神であるとするなら、ポントゥスからイタリアへ初めてサクランボをもたらしたルクッルスは、不当な扱いを受けたことになる。彼は新しい果実の示し手であったにもかかわらず、その創始者として神格化されることはなかったのだから。

9

Quamobrem si ab initio et instructa et certis exercendorum officiorum suorum rationibus dispensata universitas constitit, vacat ex hac parte caussa allegendae humanitatis in divinitatem, quia quas illis stationes et potestates distribuistis, tam fuerunt ab initio, quam et fuissent, etiamsi deos istos non creassetis.

PL 1, 334B

それゆえ、もし万物が初めから備えられ、それぞれの務めを果たすための確かな理法によって秩序づけられて成り立っていたのであれば、この点において人間性を神性へと加える理由は無用となる。なぜなら、諸君が彼らに分配したあの地位や権能は、たとえ諸君がそれらの神々を創り出さなかったとしても、初めからそうであったのと同様に、そうであり続けたはずだからである。

10

Sed convertimini ad caussam aliam, respondentes collationem divinitatis meritorum remunerandorum fuisse rationem. Et hinc concedetis, opinor, illum Deum deificum justitia praecellere, qui nec temere, nec indigne nec prodige tantum praemium dispensarit.

PL 1, 334D

しかし諸君はここで別の理由へと転じ、神性の授与は功績に報いるための道理であったと答える。そしてここから諸君は、思うに、かの神々を神とするその神が、そのように大きな褒賞を軽率にでも、値せぬ者にでも、みだりにでもなく授けた点において、正義において卓越していることを認めているのであろう。

11

Volo igitur merita recensere, an ejusmodi sint, ut illos in coelum extulerint, et non potius in imum tartarum demerserint, quem carcerem poenarum infernarum cum multis affirmatis.

PL 1, 335B

そこで私は、彼らの功績を吟味してみたい。それが果たして彼らを天に高く上げるようなものであったのか、それとも、諸君が都合よく地獄の刑罰の牢獄であると主張するあの最下のタルタルスへと、むしろ彼らを沈めるべきものであったのかを。

12

Illuc enim abstrudi solent impii quique in parentes, et in sorores incesti, et maritarum adulteri, et virginum raptores et puerorum contaminatores, et qui saeviunt, et qui occidunt, et qui furantur, et qui decipiunt, et quicumque similes sunt alicujus dei vestri, quem neminem integrum a crimine aut vitio probare poteritis, nisi hominem negaveritis.

PL 1, 336A

というのも、そこには通常、親に対して不敬な者、姉妹に対して近親相姦を犯した者、人妻を犯す姦通者、処女を犯す略奪者、少年を汚す者、そして残虐な者、殺す者、盗む者、欺く者、さらには諸君の神々のうちの誰かに似た者たちが、押し込められるのが常だからである。そして諸君は、その神が人間であったことを否定しない限り、罪や悪徳から潔白であることを証明できる者を、誰一人として示すことはできないであろう。

13

Atquin ut illos homines fuisse non potestis negare, etiam istae notae accedunt, quae nec deos postea factos credi permittunt. Si enim talibus vos puniendis praesidetis, si commercium, colloquium, convictum malorum et turpium probi quique respuitis, horum autem pares Deus ille majestatis suae consortio ascivit, quid ergo damnatis, quorum collegas adoratis?

PL 1, 336A

しかも、諸君が彼らの人間であったことを否定しえぬのと同様に、これらの汚点までもが加わってくるのであって、それは彼らが後に神とされたと信ずることをも許さぬのである。もし諸君がそのような者たちを罰する側に立ち、また正しき者は誰しも悪しき者、恥ずべき者との交際、対話、共住を拒むというのに、かの神は彼らと同類の者を自らの威厳の座に迎え入れたというのであれば、いったい諸君は、その仲間を自ら崇拝しておきながら、何ゆえに彼らを断罪するのか。

14

Suggillatio est in coelo vestra justitia. Deos facite criminosissimos quosque, ut placeatis diis vestris. Illorum est honor consecratio coaequalium.

PL 1, 336B

諸君の正義とは、天において嘲弄の的でしかない。諸君の神々の気に入るために、極悪の犯罪者たちをこぞって神とするがよい。自分と同等の者が神格化されることこそ、彼らにとっての栄誉なのだから。

15

Sed ut omittam hujus indignitatis retractatum probi et integri et boni fuerint. Quot tamen potiores viros apud inferos reliquistis? aliquem de sapientia Socratem, de justitia Aristidem, de militia Themistoclem , de sublimitate Alexandrum, de felicitate Polycratem, de copia Croesum, de eloquentia Demosthenem?

PL 1, 336C

だがこの不当さの詮議はさておくとしても、彼らが正しく、清廉で、善良であったとしよう。それにしても諸君は、いかに多くのより優れた人物たちを冥界に残してきたことか。知恵においてはソクラテスの如き者を、正義においてはアリステイデスの如き者を、武勇においてはテミストクレスの如き者を、崇高さにおいてはアレクサンドロスの如き者を、幸運においてはポリュクラテスの如き者を、富においてはクロイソスの如き者を、雄弁においてはデモステネスの如き者を。

16

Quis ex illis diis vestris gravior et sapientior Catone, justior et militarior Scipione? quis sublimior Pompeio, felicior Sylla, copiosior Crasso, eloquentior Tullio? Quanto dignius istos deos ille assumendos expectasset, praescius utique potiorum? Properavit, opinor, et coelum semel clusit, et nunc utique melioribus apud inferos mussitantibus erubescit.

PL 1, 336C

諸君の神々のうち、いったい誰がカトーよりも重厚で賢明であろうか。誰がスキピオよりも正しく武勇に優れているであろうか。誰がポンペイウスより崇高であり、スッラより幸運であり、クラッススより富み、キケロより雄弁であろうか。かの神は、より優れた者たちを予め知っていたのであるから、こうした人々をこそ神として迎え入れることを待つ方が、どれほどふさわしかったことか。思うに彼は急ぎすぎたのであり、一度天を閉ざしてしまい、今やまさしく、冥界でつぶやいているより優れた人々を前にして、恥じ入っているに違いない。

Caput XII

第XII章PL 1, 338B
1

jam de istis, ut qui sciam me ex ipsa veritate demonstraturum quid non sint, quum ostendero quid sint. Quantum igitur de diis vestris, nomina solummodo video quorundam veterum mortuorum, et fabulas audio, et sacra de fabulis recognosco;

PL 1, 338B

私はもはやこの点については語ることをやめよう。彼らが何であるかを示せば、そのことによって、彼らが何でないかを真理そのものから証明することになると知っているからである。それゆえ諸君の神々について言えば、私はただ、いにしえに死んだある者たちの名前を見るのみであり、作り話を聞くのみであり、その作り話に由来する祭儀を認めるのみである。

2

quantum autem de simulacris ipsis, nihil aliud deprehendo, quam materias sorores esse vasculorum instrumentorumque communium, vel ex iisdem vasculis et instrumentis quasi fatum consecratione mutantes, licentia artis transfigurante, et quidem contumeliosissime et in ipso opere sacrilege, ut revera nobis maxime, qui propter deos ipsos plectimur, solatium poenarum esse possit, quod eadem et ipsi patiuntur, ut fiant.

PL 1, 340A

また、その像そのものについて言えば、私が非難するのはただ、その材料が日用の器具や道具と姉妹の関係にあること、あるいはそれらと同じ器や道具から、いわば運命を奉献によって変え、技芸の自由な扱いによって姿を変えられたものだということに他ならない。しかもそれは、この上なく侮辱的であり、その製作の業そのものにおいて瀆聖的でさえある。それゆえ実に、まさにこれらの神々のゆえに罰を受けている我々にとっては、彼ら〔神々〕自身が作られるに際して同じ苦しみを受けたということが、かえって我々の刑罰の慰めとなりうるほどなのである。

3

Crucibus et stipitibus imponitis christianos: quod simulacrum non prius argilla deformat cruci et stipiti superstructa? In patibulo primum corpus dei vestri dedicatur.

PL 1, 340A

諸君はキリスト者たちを十字架や杭に架ける。しかし、十字架や杭の上に組み立てられた粘土の型によって、まず形が与えられない像などあろうか。諸君の神の体は、まず処刑台の上で捧げられるのである。

4

Ungulis deraditis latera christianorum; at in deos vestros per omnia membra validius incumbunt asciae, et runcinae, et scobinae. Cervices ponimus: ante plumbum et glutinum et gomphos sine capite sunt dii vestri. Ad bestias impellimur, certe quas Libero, et Cybele, et Coelesti applicatis.

PL 1, 341A

諸君は鉤爪でキリスト者たちの脇腹を削ぎ取る。しかし諸君の神々に対しては、あらゆる肢体にわたって、手斧や鉋や鑢がより激しく打ち込まれるのである。我々は首を差し出す。しかし諸君の神々は、鉛と膠と込み栓とを加えられる前は、首なしのままなのである。我々は猛獣に投げ与えられる。それは確かに、諸君がリベルやキュベレやカエレスティスに献じているあの獣たちである。

5

Ignibus urimur: hoc et illi a prima quidem massa. In metalla damnamur inde censentur dii vestri. In insulas relegamur: solet et in insulis aliquis deus vester aut nasci aut mori. Si per haec constat divinitas aliqua, ergo qui puniuntur consecrantur, et numina erunt dicenda supplicia.

PL 1, 342A

我々は火で焼かれる。彼ら〔神々〕もまた、その最初の材料の段階から同じ目に遭っている。我々は鉱山送りの刑に処される。諸君の神々もそこから素材を得ているのである。我々は島に流刑される。諸君の神々のうちの誰かは、しばしば島で生まれるか死ぬかしたものである。もしこうしたことによってある神性が成立するのだとすれば、罰せられる者は神聖化されるのであり、刑罰は神威と呼ばれねばならぬことになろう。

6

Sed plane non sentiunt has injurias et contumelias suae fabricationis dii vestri, sicut nec obsequia. O impiae voces, o sacrilega convicia! infrendite, inspumate! iidem estis, qui Senecam aliquem pluribus et amarioribus de vestra superstitione perorantem reprehendistis.

PL 1, 343A

だが確かに、諸君の神々は、自分たちが作られる際のこうした侮辱や辱めを、崇拝の行為と同様に、何ら感じてはいない。ああ、なんと不敬な言葉、なんと瀆聖的な罵倒であろうか。歯ぎしりし、口から泡を吹くがよい。諸君は、諸君の迷信についてより多く、より辛辣に論じたあのセネカのような者を、非難しなかったではないか。

7

Igitur si statuas et imagines frigidas mortuorum suorum simillimas non adoramus, quas milvi et mures et araneae intelligunt, nonne laudem magis, quam poenam, merebatur repudium agniti erroris? Possumus enim videri laedere eos, quos certi sumus omnino non esse? Quod non est, nihil ab ullo patitur, quia non est.

PL 1, 343A

それゆえ、もし我々が、死者たちに酷似した冷たい像や彫像を崇拝しないのであれば――それらが単なる物であることは鳶や鼠や蜘蛛でさえ理解しているのだが――知られた誤りを退けることは、罰よりもむしろ称賛に値するのではないか。我々が全く存在しないと確信している者たちを、我々が傷つけているなどということがありえようか。存在しないものは、いかなる者からも何も被ることはない。なぜなら、それは存在しないからである。

Caput XIII

第XIII章PL 1, 344B
1

Sed nobis dii sunt, inquitis. Et quomodo vos e contrario impii et sacrilegi et irreligiosi erga deos vestros deprehendimini, qui quos praesumitis esse, negligatis, quos timetis, destruatis, quos etiam vindicatis, illudatis?

PL 1, 344B

「しかし我々にとって彼らは神である」と諸君は言う。それならば逆に、諸君自身が自分の神々に対して不敬虔、瀆聖的、そして不信心であることが、どうして露見しているのか。諸君は、存在すると思い込んでいるものを蔑ろにし、恐れているものを破壊し、あまつさえ守っているものを嘲弄しているのである。

2

Recognoscite, si mentiar. Primo quidem, cum alii alios colitis, utique quos non colitis offenditis. Praelatio alterius sine contumelia alterius non potest procedere, quia nec electio sine reprobatione.

PL 1, 344B

私が偽りを述べているかどうか、確かめてみるがよい。まず第一に、諸君は各人各様に異なる神々を崇拝しているのだから、当然、自分が崇拝しない神々を侮辱していることになる。ある者を優先することは、他の者を侮辱することなしには成り立ちえない。選ぶということは、退けることなしにはありえないからである。

3

Jam ergo contemnitis quos reprobatis, quos reprobando offendere non timetis. Nam ut supra perstrinximus, status dei cujusque in senatus aestimatione pendebat. Deus non erat, quem homo consultus noluisset et nolendo damnasset.

PL 1, 344B

それゆえ諸君は、自分が退ける者たちを軽んじており、退けることによって侮辱することを恐れていないのである。というのも、先に簡潔に触れておいたように、各々の神の地位は元老院の評価にかかっていたからである。人間が諮問を受け、望まなかったために、望まなかったことによって断罪した神は、もはや神ではなかったのである。

4

Domesticos deos, quos lares dicitis, domestica potestate tractatis pignerando, venditando, demutando aliquando in cacabulum de Saturno, aliquando in trullam de Minerva, ut quisque contritus atque contusus est, dum diu colitur, ut quisque dominus sanctiorem expertus est domesticam necessitatem.

PL 1, 345A

諸君が家神(ラレス)と呼ぶ家庭内の神々を、諸君は家長の権能によって、質に入れ、売り払い、あるものはサトゥルヌス像を鍋に、あるものはミネルウァ像を杓子に鋳直すなどして、思うがままに扱っている。それは、長く崇拝されているうちにすり減り、砕けてしまった場合や、その家の主人がより差し迫った家庭の必要を、より神聖なものとして経験した場合である。

5

Publicos aeque publico jure foedatis, quos in hastario vectigales habetis. Sic Capitolium, sic olitorium forum petitur; sub eadem voce praeconis, sub eadem hasta, sub eadem annotatione quaestoris divinitas addicta conducitur.

PL 1, 346A

公けの神々についても、諸君は同様に公けの法によって汚している。諸君はそれらを競売の槍の下に置き、租税を負う対象として扱っているのである。かくしてカピトリウムもまた、青物市場と同じように競りにかけられる。同じ競売人の呼び声のもと、同じ槍のもと、同じ財務官の記帳のもとで、神性は落札され、請負に付されるのである。

6

Sed enim agri tributo onusti viliores, hominum capita stipendio censa ignobiliora; nam hae sunt notae captivitatis. Dii vero qui magis tributarii, magis sancti; imo qui magis sancti, magis tributarii. Majestas quaestuaria efficitur. Circuit cauponas religio mendicans. Exigitis mercedem pro solo templi, pro aditu sacri; non licet deos nosse gratis, venales sunt.

PL 1, 347A

だが、租税を課された土地はより価値が低くなり、賦課の対象として登録された人間の頭数はより卑しいものとなる(というのも、これらは隷属のしるしだからである)。ところが神々については、より多く租税を課されている神ほど、より神聖であるとされる。いや、むしろより神聖な神ほど、より多く租税を課されているのである。かくして威厳は金儲けの道具とされ、乞食のような宗教が居酒屋を巡り歩く。諸君は神殿の土地の代価を、聖所への入場料を要求する。神々をただで知ることは許されない。神々は売り物なのである。

7

Quid omnino ad honorandos eos facitis, quod non etiam mortuis vestris conferatis? aedes proinde, aras proinde. Idem habitus et insignia in statuis. Ut aetas, ut ars, ut negotium mortui fuit, ita deus est. Quo differt ab epulo Jovis silicernium, a simpulo obba, ab haruspice pollinctor? nam et haruspex mortuis apparet.

PL 1, 347A

そもそも諸君は、彼らを敬うために、諸君の死者たちにも同様に施すこと以外の何をしているというのか。神殿も同様であり、祭壇も同様である。像における姿や標章も同じである。死者がどのような年齢、技芸、職業であったかに応じて、神もまたそのようなものとなる。ユピテルの供宴と葬送の饗宴と、いったい何が違うというのか。献酒の柄杓(シンプルム)と葬宴の椀(オッバ)と、何が違うのか。臓卜官(ハルスペクス)と死体を清める者と、何が違うのか。実際、臓卜官もまた死者のもとに侍るのだから。

8

Sed digne imperatoribus defunctis honorem divinitatis dicatis, quibus et viventibus eum addicitis. Accepto ferent dii vestri, imo gratulabuntur, quod pares eis fiant domini sui.

PL 1, 347D

だが確かに諸君は、亡くなった皇帝たちに神性の栄誉を捧げるにふさわしい。というのも、諸君は彼らが生きている間にすら、その栄誉を与えているのだから。諸君の神々はそれを甘んじて受け入れるであろう。いや、むしろ喜ぶことであろう、自分たちの主人であった者たちが、自分たちと同等になるのだから。

9

Sed quum Larentinam, publicum scortum, velim saltem Laidem aut Phrynen, inter Junones et Cereres ac Dianas adoratis; quum Simonem Magum statua et inscriptione sancti dei inauguratis; quum de paedagogiis aulicis nescio quem synodi deum facitis: licet non nobiliores dii veteres, tamen contumeliam a vobis deputabunt, hoc et aliis licuisse, quod solis antiquitas contulit.

PL 1, 348A

しかし諸君は、公娼であったラレンティナ(せめてライスかプリュネであったならよかったものを)を、ユノーやケレスやディアナたちの間に崇拝し、シモン・マグスを像と「聖なる神」の銘とをもって奉献し、宮廷の侍童部屋から出た何者とも知れぬ者を、諸君自身が会衆の神に祭り上げている。たとえ古い神々の方が高貴とは言えぬにせよ、彼らはこれを諸君からの侮辱と見なすであろう。すなわち、古さが自分たちだけに与えたものが、他の者たちにも許されてしまったということを。

Caput XIV

第XIV章PL 1, 349A
1

et ritus vestros recensere; non dico quales sitis in sacrificando, cum enecta et tabidosa et scabiosa quaeque mactatis; cum de opimis et integris supervacua quaeque truncatis capitula et ungulas, quae domi quoque pueris vel canibus destinassetis; cum de decima Herculis nec tertiam partem in aram ejus imponitis. Laudo magis sapientiam, quod de perdito aliquid eripitis.

PL 1, 349A

私は諸君の祭儀についても検討したい。諸君が生贄を捧げる際にどのようであるかは言うまい――弱り死にかけた、病んだ、疥癬を患った家畜を屠り、肥えて健全な家畜からは頭や蹄など、家でなら子供や犬にでも与えるであろう不要な部分だけを切り取って捧げ、ヘラクレスへの十分の一税についても、その三分の一すら祭壇に載せない、というようなことは。むしろ私は、失われるはずのものから何かを奪い取るというその知恵を、称賛すべきかもしれない。

2

Sed conversus ad litteras vestras, quibus informamini ad prudentiam et ad liberalia officia, quanta invenio ludibria! deos inter se propter Trojanos et Achivos ut gladiatorum paria congressos depugnasse; Venerem humana sagitta sauciatam, quod filium suum Aenean pene interfectum ab eodem Diomede rapere vellet;

PL 1, 351A

しかし諸君が思慮深さと自由人にふさわしい教養を身につけるために学ぶ文学に目を転じると、なんと多くの笑うべき話が見出されることか。トロイア人とアカイア人のために神々が互いに剣闘士の組のようにぶつかり合って戦ったこと、ウェヌスが人間の矢によって傷つけられたこと――それは彼女が、あのディオメデスによってほとんど殺されかけた自分の息子アイネイアスを助け出そうとしたためであるが――

3

Martem tredecim mensibus in vinculis pene consumptum; Jovem, ne eamdem vim a caeteris coelitibus experiretur, opera cujusdam monstri liberatum, et nunc flentem Sarpedonis casum, nunc foede subantem in sororem sub commemoratione non ita dilectarum jampridem amicarum!

PL 1, 352A

マルスが十三か月もの間鎖に繋がれて、ほとんど死にかけたこと、ユピテルが、他の天の神々から同じ暴力を受けることのないように、ある怪物の働きによって救われたこと、そして今はサルペドンの落命を嘆き、今はかつての愛人たちを、これほど愛したことはなかったと数え上げながら、自分の妹に対して醜く発情していること。

4

Exinde quis non poeta ex auctoritate principis sui dedecorator invenitur deorum? Hic Apollinem Admeto regi pascendis pecoribus addicit, ille Neptuni structorias operas Laomedonti locat.

PL 1, 352A

さらに、詩人と言われる者で、その頭領〔ホメロス〕の権威に基づいて神々を辱める者でない者がいるだろうか。ある者はアポロをアドメトス王のもとで家畜の放牧に従事させ、また別の者はネプトゥヌスの建築の仕事をラオメドンに賃貸しするのである。

5

Est et illis de lyricis (Pindarum dico), qui Aesculapium canit avaritiae merito, qua medicinam nocenter exercebat, fulmine vindicatum. Malus Jupiter, si fulmen illius est, impius in nepotem, invidus in artificem.

PL 1, 353A

抒情詩人のうちにも、すなわちピンダロスであるが、彼はアイスクラピウスが貪欲のゆえに――害となるやり方で医術を行ったがゆえに――雷によって裁かれたと歌っている。もしその雷がユピテルのものであるなら、ユピテルは自分の孫に対して不敬であり、その技芸の持ち主に対して嫉妬深い、悪しき神ということになる。

6

Haec neque vera prodi, neque falsa confingi apud religiosissimos oportebat. Nec tragici quidem aut comici parcunt, ut non aerumnas vel errores domus alicujus dei praefentur.

PL 1, 353A

これらのことは、もし真実であれば公表されるべきではなかったし、もし虚偽であればでっち上げられるべきではなかった。それも最も信心深いはずの者たちの間でのことなのである。悲劇作家も喜劇作家も容赦することなく、いずれかの神の家の苦難や過ちを舞台の上で語らせている。

7

Taceo de philosophis, Socrate contentus, qui in contumeliam deorum quercum et hircum et canem dejerabat. Sed propterea damnatus est Socrates, quia deos destruebat. Plane olim, id est semper, veritas odio est.

PL 1, 354A

哲学者たちについては黙っておこう。ソクラテス一人で十分である。彼は神々を侮辱して、樫の木や雄山羊や犬にかけて誓っていた。「しかしソクラテスが断罪されたのは、神々を破壊したからだ」と言われよう。まさに昔から――すなわち常に――真理は憎まれるものなのである。

8

Tamen cum poenitentia sententiae Athenienses et criminatores Socratis postea afflixerint, et imaginem ejus auream in templo collocarint, rescissa damnatio testimonium Socrati reddidit.

PL 1, 355A

それでもなお、アテナイ人たちは後にその判決を悔い、ソクラテスの告発者たちを罰し、彼の黄金の像を神殿に安置したのであるから、断罪が取り消されたことは、ソクラテスに証しを返すもの、すなわち彼の正しさを証明するものである。

9

Sed et Diogenes nescio quid in Herculem ludit, et Romanus Cynicus Varro trecentos Joves, sive Jupiteres dicendum, sine capitibus introducit.

PL 1, 356A

また、ディオゲネスもヘラクレスを種に何やら戯れ言を言い、ローマの犬儒派ワッロは、三百人のユピテル――あるいは「ユッピテルども」と呼ぶべきか――を、いずれも首のない姿で持ち出している。

Caput XV

第XV章PL 1, 359A
1

lasciviae ingenia etiam voluptatibus vestris, per deorum dedecus operantur. Dispicite Lentulorum et Hostiliorum venustates, utrum mimos deos vestros in jocis et strophis rideatis: MOECHUM ANUBIM MASCULUM LUNAM, et DIANAM FLAGELLATAM, et JOVIS MORTUI TESTAMENTUM recitatum, et TRES HERCULES FAMELICOS an, et irrisos.

PL 1, 359A

その他の放埒な才知は、諸君の娯楽のためにも、神々の恥辱を通じて働いている。レントゥルスやホスティリウスの機知に富んだ作品を吟味するがよい。諸君はそれらの冗談や仕掛けの中で、道化を笑っているのか、それとも自分の神々を笑っているのか、よく見分けてみるがよい。「姦夫アヌビス」、「男と化した月の女神ルナ」、「鞭打たれるディアナ」、「死せるユピテルの遺言の朗読」、「飢えた三人のヘラクレスの物笑い」といった演目を。

2

Sed et histrionum litterae omnem foeditatem eorum designant. Luget Sol filium jactatum de coelo, laetantibus vobis, et Cybele pastorem suspirat fastidiosum, non erubescentibus vobis. Et sustinetis Jovis elogia cantari, et Junonem, Venerem, Minervam a pastore judicari.

PL 1, 359A

役者たちの台本もまた、彼ら神々のあらゆる醜態を描き出している。ソルは息子が天から投げ落とされたことを嘆き、諸君はそれを喜んで見物する。キュベレは自分を嫌う羊飼いのことでため息をつき、諸君はそれを恥じることなく見ている。そして諸君は、ユピテルへの弔辞が歌われるのを、ユノーとウェヌスとミネルウァが一人の羊飼いによって審判されるのを、平然と見過ごしているのである。

3

Quid, quod imago dei vestri ignominiosum caput et famosum vestit? quod corpus impurum et ad istam artem effeminatione productum Minervam aliquam vel Herculem repraesentat? Nonne violatur majestas et divinitas constupratur plaudentibus vobis?

PL 1, 361A

諸君の神の像が、不名誉で悪名高い頭を覆っているというまさにそのこと、また不浄な体、しかもかの技芸のために女性化によって仕立てられた体が、ミネルウァやヘラクレスなにがしを演じているというそのこと自体、威厳が汚され、神性が凌辱されているのではないか。しかも諸君はそれを称賛しているのである。

4

Plane religiosiores estis in cavea, ubi super sanguinem humanum, super inquinamenta poenarum proinde saltant dii vestri, argumenta et historias noxiis ministrantes, nisi quod et ipsos deos vestros saepe noxii induunt?

PL 1, 361A

確かに諸君は闘技場においてこそ、より信心深いというべきであろう。そこでは人間の血の上、刑罰の汚穢の上で、諸君の神々が同じように踊り、罪人たちに筋書きと物語とを提供しているのだから――もっとも、しばしば罪人自身が諸君の神々を演じることになるのだが。

5

Vidimus aliquando castratum Atyn, illum deum ex Pessinunte; et qui vivus ardebat, Herculem induerat. Risimus et inter ludicras meridianorum crudelitates Mercurium mortuos cauterio examinantem. Vidimus et Jovis fratrem gladiatorum cadavera cum malleo deducentem.

PL 1, 362A

我々はかつて、去勢されたアッティス――あのペッシヌスの神――が演じられるのを見たし、生きたまま焼かれる者がヘラクレスを演じているのも見た。真昼の見世物の残虐な余興の中で、メルクリウスが焼き鏝で死者を検分するのを見て我々は笑ったし、ユピテルの兄弟〔プルート〕が槌をもって剣闘士の死体を引き摺っていくのも見た。

6

Singula ista quaeque adhuc investigare quis possit? Si honorem inquietant divinitatis, si majestatis vestigia obsoletant, de contemptu utique censentur, tam eorum qui ejusmodi factitant, quam eorum quibus factitant.

PL 1, 363A

これらの事柄を一つ一つ、なおも詳しく詮索しうる者があろうか。もしそれらが神性の栄誉を侵害し、威厳の名残を汚すものであるならば、それらはとにかく、そのようなことを繰り返し行う者たちの側にも、またそのために行ってやる相手の者たちの側にも、軽蔑があることの証と見なされるのである。

7

Sed ludicra ista sunt. Caeterum si adjiciam, quae non minus conscientiae omnium recognoscent, in templis adulteria componi, inter aras lenocinia tractari, in ipsis plerumque aedituorum et sacerdotum tabernaculis, sub iisdem vittis et apicibus et purpuris, thure flagrante libidinem expungi; nescio, plusne de vobis dii vestri, quam de Christianis querantur. Certe sacrilegi de vestris semper apprehenduntur. Christiani enim templa nec interdiu norunt; spoliarent forsitan ea et ipsi, si et ipsi ea adorarent.

PL 1, 363A

だがこれらは戯れごとであるとしておこう。しかしもし私が、すべての者の良心が劣らず認めるであろうこと、すなわち神殿の中で姦通が仕組まれ、祭壇の間で女衒の商いが行われ、しばしば神殿番や祭司たちの宿舎そのものの中で、あの聖帯や祭冠や紫の衣をまとったまま、香が焚かれる中で情欲が満たされているということを付け加えるならば――私にはわからない、諸君の神々がキリスト者についてよりも、むしろ諸君について、より多く不平を漏らすのではないかと思われるほどである。確かに瀆聖の罪で捕らえられる者は、常に諸君の側の者ばかりである。キリスト者たちは神殿を昼間でさえ知らないのだから。もし彼らがそれらの神殿を崇拝していたのであれば、あるいは彼らもまたそれらを略奪したかもしれない。

8

Quid ergo colunt, qui talia non colunt? Jam quidem intelligi subjacet veritatis esse cultores, qui mendacii non sint: nec errare amplius in eo, in quo errasse se recognoscendo cessaverint. Hoc prius capite, et omnem hinc sacramenti nostri ordinem haurite, repercussis ante tamen opinionibus falsis.

PL 1, 363B

それでは、このようなものを崇拝しない者たちは、いったい何を崇拝しているのか。すでに次のことは容易に理解されうるであろう。すなわち、偽りの崇拝者でない者は真理の崇拝者であるということ、そして自分が誤っていたと認めることによってその誤りをやめた者は、もはやその点において誤ってはいないということである。まずこのことを把握し、そこから我々の信仰の秘義の全体系を汲み取ってほしい。ただしその前に、誤った臆説が論破されねばならないのであるが。

Caput XVI

第XVI章PL 1, 364B
1

Nam, ut quidam, somniastis caput asininum esse deum nostrum. Hanc Cornelius Tacitus suspicionem ejusmodi inseruit.

PL 1, 364B

というのも、ある者たちがそうしているように、諸君は、ロバの頭こそ我々の神であると夢想してきたからである。この種の疑いを持ち込んだのは、コルネリウス・タキトゥスである。

2

Is enim in quinta Historiarum suarum bellum Judaicum exorsus ab origine gentis, etiam de ipsa tam origine, quam de nomine et religione gentis quae voluit argumentatus, Judaeos refert Aegypto expeditos, sive, ut putavit, extorres, in vastis Arabiae locis aquarum egentissimis, cum siti macerarentur, onagris, qui forte de pastu potum petituri aestimabantur, indicibus fontis usos ob eam gratiam consimilis bestiae superficiem consecrasse.

PL 1, 364B

すなわち彼は、その『歴史』第五巻において、ユダヤ戦争をこの民族の起源から説き起こし、この民族の起源についても、名称についても、宗教についても、自分が欲するままに論じ立て、次のように伝えている。ユダヤ人たちはエジプトから出立した、あるいは彼が考えたところではアラビアの荒野へと追放された者たちであって、水に乏しい土地で渇きに苦しんでいたとき、たまたま牧草地から水を飲みに行くところだと思われた野生のロバの群れを、水源への案内役として利用し、その恩義のゆえに、その獣に似た姿を神聖なものとして祀った、というのである。

3

Atque ita inde, opinor, praesumptum, nos quoque ut judaicae religionis propinquos, eidem simulacro initiari. At enim idem Cornelius Tacitus, sane ille mendaciorum loquacissimus, in eadem historia refert Coaeum Pompeium, cum Hierusalem cepisset, proptereaque templum adiisset speculandis judaicae religionis arcanis, nullum illic reperisse simulacrum.

PL 1, 365A

そしてそこから、我々もまたユダヤの宗教に近しい者として、同じ像に基づく秘儀に入信していると、思い込まれるに至ったのだと私は考える。しかしながら、その同じコルネリウス・タキトゥス――実に虚言の最も饒舌な語り手であるが――は、同じ『歴史』の中で、グナエウス・ポンペイユスがエルサレムを陥落させ、それゆえにユダヤの宗教の秘密を探るために神殿に入ったとき、そこにはいかなる像も見出さなかったと伝えているのである。

4

Et utique si id colebatur, quod aliqua effigie repraesentabatur, nusquam magis quam in sacrario suo exhiberetur, eo magis, quia nec verebatur extraneos arbitros quanquam vana cultura. Solis enim sacerdotibus adire licitum, et conspectus caeterorum velo oppanso interdicebatur.

PL 1, 365A

そしてもし何らかの形像によって表されているものが崇拝されていたのであれば、それは他のどこよりもまさにその至聖所において示されていたはずである。しかもなおのこと、彼らはたとえその崇拝が空しいものであったとしても、外部の証人を恐れることがなかったのだから。というのも、そこに入ることが許されていたのは祭司たちだけであって、他の者たちの視界からは、垂れた幕によって、その光景さえも遮られていたのである。

5

Vos tamen non negabitis, et jumenta omnia et totos cantherios cum sua Epona coli a vobis. Hoc forsitan improbamur, quod inter cultores omnium pecudum bestiarumque, asinarii tantum sumus.

PL 1, 365C

ところで諸君は、あらゆる駄獣も、去勢馬の全身までもが、その守護女神エポナと共に諸君によって崇拝されていることを、否定はしないであろう。おそらく我々が非難されるのは、あらゆる家畜や獣を崇拝する者たちの中にあって、我々だけがロバ崇拝者であるからに過ぎないのである。

6

Sed et qui crucis nos religiosos putat, consecraneus noster erit. Cum lignum aliquod propitiatur, viderit habitus, dum materiae qualitas eadem sit; viderit forma, dum id ipsum dei corpus sit. Et tamen quanto distinguitur a crucis stipite Pallas Attica, et Ceres Pharia quae sine effigie rudi palo et informi ligno prostat?

PL 1, 366A

また、我々を十字架の崇拝者だと考える者は、実は我々と同じ祭儀に与る者となるであろう。何らかの木材が崇められるとき、その材質は同じなのであるから、外観の如何は問うまい。それがまさしく神の体そのものであるというのなら、形の如何もまた問うまい。それにしても、アッティカのパラスや、像を持たず粗野な杭と形なき木材のままに立っているファロスのケレスは、十字架の柱と、いったいどれほど異なるというのか。

7

Pars crucis est omne robur, quod erecta statione defigitur; nos, si forte, integrum et totum deum colimus. Diximus originem deorum vestrorum a plastis de cruce induci. Sed et Victorias adoratis, cum in tropaeis cruces intestina sint tropaeorum.

PL 1, 367A

直立した姿勢で地に固定される木材はすべて、十字架の一部である。我々はといえば、もしそうだとしても、完全でまったき神を崇拝しているのである。我々はすでに、諸君の神々の起源が、彫像師たちによって十字架〔の型〕から作り出されると述べた。だが諸君は、戦勝記念碑においてもろもろの勝利の女神を崇拝しているではないか。しかもその戦勝記念碑の内部構造こそ、十字架そのものなのである。

8

Religio Romanorum tota castrensis signa veneratur, signa jurat, signa omnibus diis praeponit. Omnes illi imaginum suggestus in signis monilia crucum sunt. Siphara illa vexillorum et cantabrorum stolae crucum sunt. Laudo diligentiam, noluistis nudas et incultas cruces consecrare.

PL 1, 368A

ローマ人の宗教は、その全体が軍営の宗教であって、軍旗を崇め、軍旗にかけて誓い、軍旗をあらゆる神々の上に置く。軍旗に取り付けられたあの像を掲げる台座はすべて、十字架を飾る首飾りに他ならない。あの軍旗(ウェクシッルム)や旗章(カンタブルム)の垂れ布は、十字架の衣なのである。私は諸君の几帳面さを称賛する。諸君は、飾り気のない裸の十字架を祀ることを望まなかったのだから。

9

Alii plane humanius et verisimilius Solem credunt deum nostrum. Ad Persas, si forte, deputabimur (licet solem non in linteo depictum adoremus) habentes ipsum ubique in suo clypeo.

PL 1, 370A

他の者たちは、より人間らしく、より真実味のある形で、我々の神を太陽だと信じている。もしそうだとすれば、我々はペルシア人の仲間とみなされるかもしれない。もっとも、我々は亜麻布に描かれた太陽を崇拝してはおらず、太陽そのものをその円盤のうちに、どこにおいても有しているのであるが。

10

Denique inde suspicio, quod innotuerit nos ad orientis regionem precari. Sed et plerique vestrum affectatione aliquando et coelestia adorandi ad solis ortum labia vibratis.

PL 1, 371A

この疑いは結局、我々が東の方角に向かって祈るということが知られたことから生じたのであろう。しかし諸君の多くの者も、天上のものを崇めるふりをして、日の出に向かって唇を動かしているではないか。

11

Aeque si diem solis laetitiae indulgemus, alia longe ratione quam de religione solis, secundo loco ab eis sumus, qui diem Saturni otio et victui decernunt, exorbitantes et ipsi a Judaico more, quem ignorant.

PL 1, 372A

同様に、もし我々が太陽の日を喜びのために用いるとしても、それは太陽への崇拝とは全く別の理由からである。この点で我々は、サトゥルヌスの日を休息と食事のために当てている者たちに次ぐ立場にあるにすぎない。彼らもまた、自分たちの知らぬユダヤ人の慣習から逸脱しているのである。

12

Sed nova jam dei nostri in ista civitate proxime editio publicata est, ex quo quidam in frustrandis bestiis mercenarius noxius picturam proposuit cum ejusmodi inscriptione: DEUS CHRISTIANORUM ONOKOITHS. Is erat auribus asininis altero pede ungulatus librum gestans, et togatus. Risimus et nomen et formam.

PL 1, 373A

だが最近この町において、我々の神についての新しい図像が公にされた。猛獣を翻弄する役に雇われたある罪人が、次のような銘のついた絵を掲げたのである――「キリスト者たちの神、ロバの臥所の者」。それはロバの耳を持ち、片足が蹄になっており、書物を携え、トガをまとった姿であった。我々はその名称にも、その姿にも、笑ってしまった。

13

Sed illi debebant adorare statim biforme numen, quia et canino et leo nino capite commistos, et de capro et de ariete cornutos, et a lumbis hircos, et a cruribus serpentes, et planta vel tergo alites deos receperunt.

PL 1, 374A

しかし彼らこそ、直ちにこの二形の神性を崇拝すべきであったのだ。彼らは、犬や獅子の頭が混ざり合った神々を、山羊や牡羊の角を持つ神々を、腰から下が雄山羊である神々を、脚が蛇である神々を、足の裏や背中に翼のある神々を受け入れてきたのだから。

14

Haec ex abundanti, ne quid rumoris irrepercussum quasi de conscientia praeterissemus. Quae omnia, conversi jam ad demonstrationem religionis nostrae,

PL 1, 374A

これらのことは、あたかもやましさから見過ごしたと思われぬよう、いかなる風説も反駁せぬままに残すことのないよう、余分に述べたまでのことである。さて今や我々の宗教の論証へと向きを転じ、これらすべての疑いを一掃することにしよう。

Caput XVII

第XVII章PL 1, 375B
1

, Deus unus est; qui totam molem istam cum omni instrumento elementorum, corporum, spirituum, verbo, quo jussit, ratione, qua disposuit, virtute, qua potuit, de nihilo expressit, in ornamentum majestatis suae: unde et Graeci nomen mundo κοσμον accommodaverunt.

PL 1, 375B

我々が崇拝するのは唯一の神である。この神は、諸元素・諸物体・諸霊のあらゆる備えを含むこの全体を、御自らが命じたその言葉によって、御自らが秩序づけたその理によって、御自らが能くしたその力によって、無から作り出し、御自身の威厳を飾るものとされたのである。それゆえギリシア人たちも、世界に対して「コスモス」という名を与えたのである。

2

Invisibilis est, etsi videatur; incomprehensibilis, etsi per gratiam repraesentetur; inaestimabilis, etsi humanis sensibus aestimetur; ideo verus et tantus est. Caeterum quod videri communiter, quod comprehendi, quod aestimari potest, minus est et oculis quibus occupatur, et manibus quibus contaminatur, et sensibus quibus invenitur. Quod vero immensum est, soli sibi notum est.

PL 1, 376A

この神は不可視である、たとえ〔何らかの仕方で〕見られることがあるとしても。この神は把握され得ない、たとえ恩寵によって現し出されることがあるとしても。この神は測り知れない、たとえ人間の感覚によって推し量られることがあるとしても。まさにそれゆえにこそ、真実であり、かくも偉大なのである。それに対して、普通に見られ、把握され、推し量られうるものは、それを捉える目よりも、それに触れて汚す手よりも、それを見出す感覚よりも、劣ったものである。しかし、量り尽くしえぬものは、ただ自分自身にのみ知られているのである。

3

Hoc est quod Deum aestimari facit, dum aestimari non capit. Ita eum vis magnitudinis et notum hominibus objicit et ignotum. Et haec est summa delicti nolentium recognoscere, quem ignorare non possunt.

PL 1, 376A

神が推し量られるものとなるのは、まさにこのことによってである。すなわち、神が推し量られることを容れないという、まさにそのことによってなのである。かくしてその偉大さの力は、神を人間たちに対して、知られたものとしても、知られざるものとしても、同時に差し出すのである。そしてこれこそが、彼らが知らずにいることのできない神を、認めようとしない者たちの罪の極みなのである。

4

Vultis ex operibus ipsius tot ac talibus, quibus continemur, quibus sustinemur, quibus oblectamur, etiam quibus exterremur, vultis ex animae ipsius testimonio comprobemus?

PL 1, 376B

諸君は、我々がそれによって包まれ、それによって支えられ、それによって楽しませられ、また、それによって恐れさせられる、これほど多くこれほど優れた神の御業から証明することを望むだろうか。それとも、魂そのものの証言から証明することを望むだろうか。

5

Quae licet carcere corporis pressa, licet institutionibus pravis circumscripta, licet libidinibus ac concupiscentiis evigorata, licet falsis diis exancillata, cum tamen resipiscit, ut ex crapula, ut ex somno, ut ex aliqua valetudine, et sanitatem suam patitur, DEUM nominat, hoc solo nomine, quia proprio Dei veri: DEUS MAGNUS, DEUS BONUS, et QUOD DEUS DEDERIT, omnium vox est.

PL 1, 376B

この魂は、たとえ肉体という牢獄に押し込められ、たとえ邪な教育によって縛られ、たとえ欲情や情欲によって力を奪われ、たとえ偽りの神々に隷属させられていようとも、それでもなお、あたかも酔いから、眠りから、あるいは何らかの病から覚めるように、本来の分別を取り戻し、おのれの健全さを身に受けるときには、「神」という名を口にする。それはただ、この唯一の神のみが、まさしく真実であるがゆえに他ならない。「神は善にして大いなる方である」、「神が与えたもうものを」というのは、すべての人の言葉である。

6

Judicem quoque contestatur illum, DEUS VIDET, et DEO COMMENDO, et DEUS MIHI REDDET. O testimonium animae naturaliter christianae! Denique pronuntians haec, non ad Capitolium, sed ad coelum respicit. Novit enim sedem Dei vivi; ab illo, et inde descendit.

PL 1, 376B

魂はまた、この神を審判者として呼び出す。「神は見ておられる」、「神に委ねる」、「神が私に報いてくださるだろう」と。おお、生まれながらにキリスト者である魂の証言よ。実に、魂はこれらの言葉を発するとき、カピトリウムにではなく、天に目を向けるのである。というのも、魂は生ける神の座を知っているからである。魂はその神のもとから、またそこから降って来たのだから。

Caput XVIII

第XVIII章PL 1, 378A
1

Sed quo plenius et impressius tam ipsum dispositiones ejus et voluntates adiremus, instrumentum adjecit litteraturae, si qui velit de Deo inquirere, et inquisito invenire, et invento credere, et credito deservire.

PL 1, 378A

しかし、神御自身についても、またその摂理と御旨についても、我々がより十全に、より深く近づくことができるようにと、神は文書という証書を加え与えられた。もし誰かが神について探求し、探求して見出し、見出して信じ、信じて仕えることを望むならば、そのためにである。

2

Viros enim justitia et innocentia dignos deum nosse et ostendere a primordio in saeculum emisit spiritu divino inundatos, quo praedicarent Deum unicum esse, qui universa condiderit, qui hominem de humo struxerit; hic enim est verus Prometheus; qui saeculum certis temporum dispositionibus et exitibus ordinaverit;

PL 1, 378A

すなわち神は、その義しさの潔白さにおいて神を知り、これを示すにふさわしい人々を、世の初めからこの世に、神的な霊に満たして遣わされた。それは彼らが、万物を創造し、土から人間を形作った――これこそ真のプロメテウスである――唯一の神が存在すること、また確かな時の配剤と結末とをもって世界を秩序づけた神が存在することを、宣べ伝えるためであった。

3

exinde qui signa majestatis suae judicantis ediderit per imbres, per ignes; qui demerendo sibi disciplinas determinaverit, quas ignoratis aut deseritis; sed et observantibus praemia destinarit, ut qui prodacto aevo isto judicaturus sit suos cultores in vitae aeternae retributionem, profanos in ignem aeque perpetem et jugem, suscitatis omnibus ab initio defunctis, et reformatis et recensitis, ad utriusque meriti dispunctionem.

PL 1, 378B

さらに、その裁く威厳のいかなるしるしを、雨によって、火によって示したか、また御自身の恵みを得るためにいかなる掟を定めたか、そしてそれらの掟を知らずにいる者、捨てる者、守る者それぞれに、いかなる報いを定めたか――すなわち、この世の時が尽きた後に、御自身の礼拝者たちを永遠の生命の報いへと、不信心な者たちを同じく終わりなく絶えることのない火へと裁くために、世の初めより死んだすべての者たちを甦らせ、元の姿に戻し、両者それぞれの功罪の勘定のために取り調べるであろうということを、宣べ伝えたのである。

4

Haec et nos risimus aliquando. De vestris fuimus; fiunt, non nascuntur christiani.

PL 1, 378B

これらのことを、かつては我々もまた笑っていたのである。我々は諸君の中から出た者である。キリスト者は生まれるのではなく、なるのである。

5

Quos diximus praedicatores, prophetae de officio praefandi vocantur. Voces eorum itemque virtutes, quas ad fidem divinitatis edebant, in thesauris litterarum manent, nec istae nunc latent. Ptolemaeorum eruditissimus, quem Philadelphum supernominant, et omnis litteraturae sagacissimus, cum studio bibliothecarum Pisistratum, opinor, aemularetur, inter caetera memoriarum, quibus aut vetustas aut curiositas aliqua ad famam patrocinabatur, ex suggestu Demetrii Phalerei grammaticorum tunc probatissimi, cui praefecturam mandaverat, libros a Judaeis quoque postulavit, proprias [scilicet] atque vernaculas litteras, quas soli habebant.

PL 1, 379A

我々が先に述べた宣べ伝える者たちは、その予言する務めのゆえに「預言者」と呼ばれる。彼らの言葉、そして彼らが神性への信仰のために示した力の証は、文書の宝庫の中に保存されており、決して隠されてはいない。プトレマイオス朝の王たちのうちで最も学識に富み、フィラデルフォスと呼ばれ、あらゆる文学に最も精通していた王は、思うに図書館の充実においてかのピシストラトスに倣おうとし、古さや何らかの物珍しさが名声を後押ししていた数々の記録の中でも、とりわけ当時最も評価の高い文法学者であったパレロンのデメトリオスの進言によって――王はこの人物に図書館の監督を委ねていたのだが――ユダヤ人たちにもまた書物を求めた。それは彼らのみが所有していた、彼ら固有の母国語による文書であった。

6

Ex ipsis enim et ad ipsos semper prophetae peroraverant, scilicet ad domesticam Dei gentem ex patrum gratia. Hebraei retro, qui nunc Judaei; igitur et litterae Hebraeae, et eloquium.

PL 1, 380A

というのも、預言者たちは常にこの民自身から出て、この民自身に向かって語ってきたからである。すなわち、先祖たちへの恩寵によって神の家族となったこの民に向かって。彼らは以前はヘブライ人と呼ばれ、今はユダヤ人と呼ばれている。それゆえ、その文書もその言語もヘブライ語なのである。

7

Sed ne notitia vacaret, hoc quoque Ptolemaeo a Judaeis subscriptum est, septuaginta et duobus interpretibus indultis, quos Menedemus quoque philosophus providentiae vindex de sententiae communione suspexit. Affirmavit haec vobis etiam Aristaeas.

PL 1, 380A

だがこの知識が欠けたままにならぬようにと、ユダヤ人たちはプトレマイオスに対してこのことをも承諾し、七十二人の翻訳者を差し出した。彼らについては、摂理の擁護者であったあの哲学者メネデモスも、その所説の一致のゆえに敬服したのである。このことは、アリステアスも諸君に対して証言している。

8

Ita in Graecum stylum ex aperto monimenta reliquit. Hodie apud Serapoeum Ptolemaei bibliothecae cum ipsis Hebraicis litteris exhibentur. .

PL 1, 381A

かくして彼はギリシア語の文体に開かれた記録を残した。今日でもセラペウムにあるプトレマイオスの図書館において、それらの記録はヘブライ語の原典そのものと共に陳列されている。

9

Sed et Judaei palam lectitant; vectigalis libertas vulgo aditur sabbatis omnibus. Qui audierit, inveniet Deum; qui etiam studuerit intelligere, cogetur et credere.

PL 1, 381A

さらに、ユダヤ人たちは公然とこれを朗読している。それは租税と引き換えの自由であって、安息日ごとに誰でも訪れることができる。聞く者は神を見出すであろうし、理解しようと努める者は、信じることをも余儀なくされるであろう。

Caput XIX

第XIX章PL 1, 382A
1

Primam igitur instrumentis istis auctoritatem summa antiquitas vindicat. Apud vos quoque religionis est instar, fidem de temporibus asserere.

PL 1, 382A

これらの文書に第一の権威を与えるのは、その並外れた古さである。諸君の間でも、年代の古さによって信憑性を主張することは、宗教にひとしいこととされている。

2

Omnes itaque substantias, omnesque materias, origines, ordines, venas veterani cujusque styli vestri, gentes etiam plerasque et urbes insignes, historiarum canas, et memoriarum, ipsas denique effigies litterarum, indices custodesque rerum, et (puto adhuc minus dicimus) ipsos inquam deos vestros, ipsa templa et oracula et sacra unius interim prophetae scrinium saeculis vincit, in quo videtur thesaurus collocatus totius Judaici sacramenti, et inde etiam nostri.

PL 1, 386A

かくして、諸君のあらゆる古い文体の素材、材料、起源、体系、系譜のすべて、また歴史に名高く記憶に古びた大多数の民族や都市、さらには事物の指標であり保管庫である文字の形そのもの、そして――なお控えめに言っているにすぎないと思うが――諸君の神々そのもの、諸君の神殿や神託や祭儀そのものでさえも、ただ一人の預言者の文書箱一つが、その古さにおいて凌駕しているのである。その中には、ユダヤの秘義の全体、そしてそこからすでに我々の秘義の宝がおさめられているように見える。

3

Si quem audistis interim Moysen, Argivo Inacho pariter aetate est; quadringentis pene annis, nam et septem minus, Danaum, et ipsum apud vos vetustissimum, praevenit, mille circiter cladem Priami antecedit; possem etiam dicere, quingentis amplius et Homerum, habens quos sequar.

PL 1, 387A

もし諸君がとりあえずモーセの名を聞いたことがあるならば、彼はアルゴスのイナコスと同時代の人である。彼は、諸君の間で最も古いとされるあのダナオスよりも、およそ四百年――正確には七年足りない四百年――先んじている。プリアモスの破滅よりもおよそ千年先立っている。さらに私は、従うべき典拠を現に持っているのであるから、ホメロスよりも五百年以上先んじているとさえ言うことができよう。

4

Caeteri quoque prophetae, etsi Moysi posthumant, extremissimi tamen eorum non retrosiores deprehenduntur primoribus vestris sapientibus et legiferis et historicis.

PL 1, 387A

他の預言者たちについても、たとえモーセより後の時代であるとしても、彼らのうち最も後代の者でさえ、諸君の最初期の賢人たち、立法者たち、歴史家たちよりも後の時代であると見出されることはないではないか。

5

Haec quibus ordinibus probari possint, non tam difficile est nobis exponere, quam enorme, nec arduum, sed interim longum. Multis instrumentis, cum digitorum supputariis gesticulis assidendum est. Reseranda antiquissimarum etiam gentium archiva, Aegyptiorum, Chaldaeorum, Phoenicum;

PL 1, 387A

これらのことがいかなる仕方で証明されうるかを述べることは、我々にとって困難というよりも膨大な作業であり、難しいというよりも、さしあたり長い作業なのである。多くの資料を前にして、指を折って計算する仕草に取り組まねばならないであろう。エジプト人、カルデア人、フェニキア人といった最古の民族の記録保管所さえも開かねばならないであろう。

6

advocandi etiam municipes eorum, per quos notitia subministrata est; aliqui Manethon Aegyptius, et Berosus Chaldaeus, sed et Iromus Phoenix Tyri rex; sectatores quoque eorum Mendesius Ptolemaeus, et Menander Ephesius, et Demetrius Phalereus, et rex Juba, et Appion, et Thallus, et qui istos aut probat aut revincit, judaeus Josephus antiquitatum Judaicarum vernaculus vindex.

PL 1, 387B

それらの知識を伝えたその国の人々、すなわちエジプト人マネトン、カルデア人ベロッスス、さらにはフェニキア人でティルスの王であったヒエロムスを、証人として召喚しなければならないであろう。さらにまた、彼らに従う者たち、メンデスのプトレマイオス、エフェソスのメナンドロス、パレロンのデメトリオス、ユバ王、アピオン、タッルス、そしてこれらの者たちを是認するにせよ論駁するにせよ、ユダヤの古代を同胞として擁護する者であるユダヤ人ヨセフスをも、召喚しなければならないであろう。

7

Graecorum etiam censuales conferendi, et quae quando sint gesta, ut concatenationes temporum aperiantur, per quae luceant annalium numeri. Peregrinandum est in historias et litteras orbis. Et tamen quasi partem jam probationis intulimus, quum per quae probari possint, aspersimus.

PL 1, 387B

ギリシア人の年代記編者たちもまた対照させねばならないであろう。何がいつ行われたかを明らかにし、時代の連鎖を解き明かして、年代記の数値が明らかになるようにせねばならない。世界中の歴史と文書とをめぐり歩かねばならないのである。それでもなお、我々は証明の手段となりうるものをすでに簡単に示すことによって、いわば証明の一部をすでに提示したことになる。

8

Verum differre praestat, ne vel minus persequamur festinando, vel diutius evagemur persequendo.

PL 1, 388C

しかしながら、これは後に延ばす方がよいであろう。急いで論じることによって不十分になってしまうことのないよう、また詳しく論じることによって、あまりに長く道を逸れてしまうことのないようにするためである。

Caput XX

第XX章PL 1, 389A
1

Plus jam offerimus pro ista dilatione, majestatem Scripturarum, si non vetustatem; divinas probamus, si dubitatur antiquas. Nec hoc tardius aut aliunde discendum: coram sunt, quae docebunt, mundus, et saeculum, et exitus.

PL 1, 389A

我々はこの先延ばしの代わりに、なお一層のことを差し出そう。すなわち、もしその古さによってこれらの聖典が神的なものであることを証明しないとしても、もしその古さが疑われるのだとしても、その威厳そのものを示そう。そしてこれは、後回しにする必要も、他のところに頼る必要もなく学ぶことができる。それを教えてくれるものは、目の前にあるのだから。すなわち、世界と、この時代と、そこに生じる事の成り行きとである。

2

Quidquid agitur, praenuntiabatur; quidquid videtur, audiebatur. Quod terrae vorant urbes, quod insulas maria fraudant; quod externa atque interna bella dilaniant; quod regnis regna compulsant; quod fames et lues et locales quaeque clades et frequentiae pleraque montium vastant; quod humiles sublimitate, sublimes humilitate mutantur;

PL 1, 390A

起こることは何であれ、予め告げられていたことであり、目にすることは何であれ、すでに耳にされていたことである。大地が都市を呑み込み、海が島々を奪い去り、外敵との戦争や内乱が引き裂き、王国が王国を打ち倒し、飢饉や疫病やそれぞれの地域の災厄、そしてしばしば多数の死者が荒廃をもたらし、卑しき者が高められ、高き者が卑しめられる――

3

quod justitia rarescit, iniquitas increbrescit, bonarum omnium disciplinarum cura torpescit; quod etiam officia temporum et elementorum munia exorbitant; quod et monstris et portentis naturalium forma turbatur, providenter scripta sunt. Dum patimur, leguntur; dum recognoscimus, probantur. Idoneum, opinor, testimonium divinitatis veritas divinationis.

PL 1, 391A

正義がまれになり、不義が増し加わり、あらゆる善き学問への配慮が衰え、季節の務めや諸元素の役割さえも常軌を逸し、自然の形が怪異や前兆によって乱される――これらすべては、予め見越して書き記されていたのである。我々がそれを被っているまさにその時に、それは読まれ、我々がそれを認めるまさにその時に、それは証明されるのである。予言の真実性こそ、思うに、神性のふさわしい証しである。

4

Hinc igitur apud nos futurorum quoque fides tuta est, jam scilicet probatorum, quia cum illis, quae quotidie probantur, praedicebantur. Eadem voces sonant, eadem litterae notant, idem spiritus pulsat, unum tempus est divinationi futura praefanti

PL 1, 391A

それゆえ、我々のもとでは、未来の事柄への信頼もまた確かなものである。それは実際にはすでに証明されたも同然のものである。なぜなら、それらは、日々証明されつつある事柄と共に、予め告げられていたものだからである。同じ言葉が響き、同じ文書が記し、同じ霊が働くのであり、未来を予め告げる予言にとっては、時は一つなのである。

5

apud homines, si forte distinguitur dum expungitur, dum ex futuro praesens, dehinc ex praesenti praeteritum deputatur. Quid delinquimus, oro vos, futura quoque credentes, qui jam didicimus illis per duos gradus credere?

PL 1, 391D

もしそれが人間にとって分かたれているように見えるとすれば、それはその予言が成就するにつれて、未来のものから現在のものへ、そしてさらに現在のものから過去のものへと見なされるようになるからにすぎない。私は諸君に問いたい。我々が、二つの段階を通してすでにこの神を信じることを学んだ以上、未来の事柄をもまた信じることに、いったい何の過ちがあろうか。

Caput XXI

第XXI章PL 1, 392B
1

Sed quoniam edidimus, antiquissimis Judaeorum instrumentis sectam istam esse suffultam, quam aliquanto novellam, ut Tiberiani temporis, plerique sciunt, profitentibus nobis quoque; fortasse an hoc nomine de statu ejus retractetur, quasi sub umbraculo insignissimae religionis, certe licitae, aliquid propriae praesumptionis abscondat,

PL 1, 392B

さて我々は、この教派がユダヤ人の最古の文書によって支えられていることを既に述べた。この教派がティベリウス帝の時代に始まった、いくらか新しいものであることは、我々自身が公言している通り、多くの者が知るところである。おそらくこの点をもって、その地位について再考されるであろう——すなわち、最も著名な、確かに合法的な宗教の陰に隠れて、何か自己流の僭越を隠しているのではないかというように。

2

vel quia praeter aetatem neque de victus exceptionibus, neque de solemnitatibus dierum, neque de ipso signaculo corporis, neque de consortio nominis cum Judaeis agimus, quod utique oporteret, si eidem Deo manciparemur?

PL 1, 392B

あるいは、時代の相違のほかに、食物の制限についても、祭日の祝いについても、身体そのものの印章についても、ユダヤ人との名の共有についても、我々は何ら関わりを持たないからである。もし我々が同じ神に身を捧げているのであれば、当然そうあるべきであろうに。

3

Sed et vulgus jam scit Christum, hominem utique aliquem, qualem Judaei judicaverunt, quo facilius quis nos hominis cultores existimaverit. Verum neque de Christo erubescimus, quum sub nomine ejus deputari et damnari juvat, neque de deo aliter praesumimus. Necesse est igitur pauca dicamus de Christo ut Deo

PL 1, 393A

しかし民衆はすでに、ユダヤ人が示した通りの、ある一人の人間としてキリストを知っている。それゆえ、我々を一人の人間の崇拝者と見なす方が、より容易であろう。だが我々はキリストについて恥じることはない、彼の名のもとに数えられ罪に定められることをこそ喜びとするのであるから。また神について我々は他のようには考えない。それゆえ、キリストが神であることについて、少しく述べる必要がある。

4

Tantum Judaeis erat apud Deum gratia, ubi et insignis justitia et fides originalium auctorum, unde illis et generis magnitudo et regni sublimitas floruit et tanta felicitas, ut Dei vocibus, quibus edocebantur, de promerendo Deo, et non offendendo, praemonerentur.

PL 1, 393A

ユダヤ人にはかつて神のもとにあってすべてが恩寵であった時があり、そこには彼らの祖先たちの著しい正義と信仰とがあった。それゆえ彼らのもとでは、民族の偉大さと王国の崇高さとが栄え、かくも大いなる幸福があったので、彼らは教えられていた神の言葉によって、神に嘉せられる道と神を怒らせない道とを予め告げられていたのである。

5

Sed quanta deliquerint, fiducia patrum inflati [ad delirandum] , derivantes a disciplina in profanum modum, etsi ipsi non confiterentur, probaret exitus hodiernus ipsorum. Dispersi, palabundi, et coeli et soli sui extorres, vagantur per orbem, sine homine, sine Deo rege, quibus nec advenarum jure terram patriam saltem vestigio salutare conceditur.

PL 1, 394A

しかし彼らが先祖への信頼に驕り、掟から外れて世俗的なあり方へと逸脱し、いかに多くの罪を犯したかは、たとえ彼ら自身が認めなくとも、今日の彼らの末路が証明するところである。彼らは散らされ、さすらい、自らの土地と天とを奪われて、人の王もなく、神の王もなく、全世界をさまよい歩いている。彼らには、外国人としての権利によってすら、祖国の地に足跡をもって挨拶することさえ許されていない。

6

Cum haec illis sanctae voces praeminarentur, eaedem fere semper omnes ingerebant fore, uti sub extimis curriculis saeculi ex omni jam gente, et populo, et loco cultores sibi allegeret Deus multo fideliores, in quos gratiam transferret, et pleniorem quidem ob disciplinae auctioris capacitatem. [

PL 1, 394A

聖なる御声は彼らにこれらのことを予め警告しつつ、常に同じくして、世の終わりの時代には、神があらゆる民族、あらゆる民、あらゆる場所から、はるかに忠実な礼拝者たちを自らのために選び出し、その者たちへと恩寵を移されるであろうことを繰り返し語っていた。しかもそれは、より豊かな教えを受け入れる能力ゆえに、より満ち溢れたものとなるであろうと。

7

Venit igitur, qui ad reformandam et illuminandam eam venturus a Deo praenuntiabatur, Christus ille Filius dei] . Hujus igitur gratiae disciplinaeque arbiter et magister, illuminator atque deductor generis humani, Filius Dei annuntiabatur, non quidem ita genitus, ut erubescat de filii nomine aut de patris semine;

PL 1, 395A

かくして、それを改め光を与えるために来ると神によって予め告げられていた者、すなわちかの神の子キリストが来た。この恩寵と教えの裁定者にして教師、人類の光をもたらす者、導き手として、神の子が告げ知らされていたのである——ただしそれは、子という名において、あるいは父の種において恥じるような仕方で生まれたのではない。

8

non de sororis incesto, nec de stupro filiae aut conjugis alienae deum patrem passus est, squamatum, aut cornutum, aut plumatum amatorem, aut in aurum conversum; Jovis enim ista sunt numina

PL 1, 397A

神の子は、姉妹との近親相姦から生まれたのでもなく、娘や他人の妻への凌辱から生まれたのでもない。鱗に覆われ、角を生やし、羽根をまとい、ダナエのためには黄金と化した情人であるような神を、父として押しつけられることもなかった。かかるものこそ、諸君のユピテルの神威のありさまである。

9

vestri. Caeterum Dei Filius nullam de impudicitia habet matrem, etiam quam videtur habere non nupserat. Sed prius substantiam edisseram, et ita nativitatis qualitas intelligetur.

PL 1, 397A

そもそも神の子は、不品行から得た母など一人として持たない。母として持っていると見えるその女すら、嫁いではいなかったのである。だがまず、その実体について詳しく述べよう。そうすれば誕生の性質もおのずと理解されるであろう。

10

Jam ediximus Deum universitatem hanc mundi Verbo et Ratione et Virtute molitum. Apud vestros quoque sapientes ΛΟΓΟΝ, id est Sermonem atque Rationem, constat artificem videri universitatis. Hunc enim Zeno determinat factitatorem, qui cuncta in dispositione formaverit, eumdem et fatum vocari, et deum et animum Jovis, et necessitatem omnium rerum, Haec Cleanthes in spiritum congerit, quem permeatorem universitatis affirmat.

PL 1, 398A

我々はすでに、神がこの宇宙全体を言葉と理性と力とによって造り上げたことを述べた。あなた方の賢者たちのもとでも、ロゴス、すなわち言葉であり理性であるものが、宇宙の造り主と見なされていることは明らかである。すなわちゼノンはこれを、万物を秩序のうちに形作った造物者と規定し、これを運命とも神とも、ユピテルの心とも、万物の必然性とも呼ぶ。クレアンテスはこれらを霊へと集約し、これを宇宙を貫き流れるものであると主張する。

11

Et nos etiam Sermoni atque Rationi itemque Virtuti, per quae omnia molitum Deum ediximus, propriam substantiam spiritum inscribimus, cui et Sermo insit pronuntianti, et Ratio adsit disponenti, et virtus praesit perficienti. Hunc ex Deo prolatum didicimus, et prolatione generatum, et idcirco Filium Dei et Deum dictum ex unitate substantiae. Nam et Deus spiritus.

PL 1, 398A

我々もまた、神が万物をそれによって造り上げたと述べたところの言葉と理性、また同じく力に対して、その固有の実体として霊を帰する。この霊にあってこそ、語るときには言葉が内在し、秩序づけるときには理性が伴い、成し遂げるときには力が司るのである。我々はこの霊が神から発出せしめられたものであり、その発出によって生まれたものであることを教えられている。それゆえに神の子と呼ばれ、また実体の一体性のゆえに神とも呼ばれるのである。なぜなら神もまた霊であるからだ。

12

Et cum radius ex sole porrigitur, portio ex summa; sed sol erit in radio, quia solis est radius, nec separatur substantia, sed extenditur. Ita de Spiritu Spiritus, et de Deo Deus, ut lumen de lumine accensum. Manet integra et indefecta materiae matrix, etsi plures inde traduces qualitatum mutueris.

PL 1, 399B

光線が太陽から射し出るとき、それは全体の一部分である。しかし太陽はその光線のうちにある、なぜならその光線は太陽のものであり、実体は分離されるのではなく、延び広がるのだからである——ちょうど光から光が灯されるように、霊から霊が、神から神が生じる。そこから多くの性質の分流を受け取ったとしても、その源たる材質は完全なまま欠けることなく留まる。

13

Ita et quod de Deo profectum est, Deus est, et Dei Filius, et unus ambo. Ita et de Spiritu Spiritus, et de Deo Deus modulo alterum, non numero, gradu, non statu fecit, et a matrice non recessit, sed excessit.

PL 1, 399B

かくして神から発したものは、神であり神の子であって、両者は一つである。かくして霊から霊が、神から神が出るのも同様である。それは度量において他なるものであって、位階の差によって数を成したのであり、状態の差によってではない。そしてそれは母胎から離れ去ったのではなく、そこから進み出たのである。

14

Iste igitur Dei radius, ut retro semper praedicabatur, delapsus in virginem quamdam, et in utero ejus caro figuratus, nascitur Homo Deo mistus. Caro spiritu instructa nutritur, adolescit, affatur, docet, operatur, et Christus est. Recipite interim hanc fabulam, similis est vestris, dum ostendimus quomodo Christus probetur. Sciebant et qui penes vos ejusmodi fabulas aemulas ad destructionem veritatis istiusmodi praeministraverunt.

PL 1, 399C

かくしてこの神の光線は、昔から常に予告されていた通り、ある処女のうちに降り、その胎内で肉となって形づくられ、神と混じり合った人間として生まれる。この肉は霊を備えられて養われ、成長し、語り、教え、業を行い、そしてキリストである。しばらくの間、この話を物語として受け取っておくがよい——諸君のものに似ているのだから——。その間に我々は、キリストがいかにして証明されるかを、また諸君のもとで何者がこの種の真理を破壊するために、これに張り合う物語を予め供給しておいたのかを示そう。

15

Sciebant et Judaei venturum esse Christum, scilicet quibus prophetae loquebantur. Nam et nunc adventum ejus exspectant, nec alia magis inter nos et illos compulsatio est, quam quod jam venisse non credunt. Duobus enim adventibus ejus significatis: primo, qui jam expunctus est in humilitate conditionis humanae; secundo, qui concludendo saeculo imminet in sublimitate divinitatis exsertae: primum non intelligendo, secundum, quem manifestius praedicatum sperant, unum existimaverunt.

PL 1, 400A

ユダヤ人たちもまた、キリストが来るべきことを知っていた。すなわち預言者たちが語りかけた相手である彼らは。今もなお彼らはその到来を待ち望んでおり、我々と彼らとの間の争いは、彼がすでに来られたことを彼らが信じないという点をおいて他にはない。彼の到来は二つ示されていたのであって、第一のものはすでに人間の卑しい身分のうちに果たされ、第二のものは世の終わりに、あらわにされた神性の崇高さのうちに迫っている。しかるに彼らは第一の到来を理解しなかったために、より明白に予告されていると期待している第二の到来こそが唯一の到来であると考えてしまったのである。

16

Ne enim intelligerent pristinum, credituri si intellexissent, et consecuturi salutem si credidissent, meritum fuit delictum eorum. Ipsi legunt ita scriptum mulctatos se sapientia et intelligentia et oculorum et aurium fruge.

PL 1, 400A

というのも、彼らが最初の到来を理解しなかったのは——もし理解していたならば信じたであろうし、信じていたならば救いを得たであろうに——彼らの罪の報いだったからである。彼ら自身、自分たちが知恵と知性と、目と耳の実りとを奪われたと書かれているのを読んでいる。

17

Quem igitur solummodo hominem praesumpserant de humilitate, sequebatur uti magum aestimarent de potestate, cum ille verbo daemonia de hominibus excuteret, caecos reluminaret, leprosos purgaret, paralyticos restringeret, mortuos denique verbo redderet vitae, elementa ipsa famularet, compescens procellas et freta ingrediens, ostendens se esse ΛΟΓΟΝ Dei, id est verbum illud primordiale primogenitum, virtute et ratione comitatum, et spiritu fultum, eumdem qui verbo omnia, et faceret, et fecisset.

PL 1, 400B

それゆえ、その卑しさのゆえに単なる人間と思い込んでいた者を、その力のゆえに魔術師と見なすようになったのも当然であった。彼は言葉によって人間から悪霊を追い出し、盲人の目を再び開かせ、らい病人を清め、中風の者を立たせ、さらには死者を言葉によって命へと戻し、元素そのものをも従わせて嵐を鎮め海を歩き、自らが神の言葉、すなわちかの原初のロゴス、最初に生まれた者であり、力と理性とを伴い霊に支えられている者であること、すなわち言葉によって万物を造り、また造った、まさにその同じ者であることを示したのである。

18

Ad doctrinam vero ejus, qua revincebantur magistri primoresque Judaeorum, ita exasperabantur, maxime quod ad eum ingens multitudo deflecteret, ut postremo oblatum Pontio Pilato Syriam tunc ex parte Romana procuranti, violentia suffragiorum in crucem dedi sibi extorserint. Praedixerat et ipse ita facturos. Parum hoc, si non et prophetae retro.

PL 1, 401A

彼の教えによって論破されたユダヤ人の教師や指導者たちは、とりわけ夥しい群衆が彼のもとへ靡いていくことに激しく憤り、ついには彼を、当時ローマに代わってシリアを統治していたポンティウス・ピラトゥスのもとへ引き渡し、票決の暴力をもって、十字架に付すべく彼を自分たちに引き渡すよう無理強いした。彼自身も、彼らがそのように行うであろうことを予告していた。もし昔の預言者たちもまた予告していたのでなければ、それだけでは足りないところであった。

19

Et tamen suffixus spiritum cum verbo sponte dimisit, praevento carnificis officio. Eodem momento dies, medium orbem signante sole, subducta est. Deliquium utique putaverunt, qui id quoque super Christo praedicatum non scierunt; [ratione non deprehensa, negaverunt] ; et tamen eum mundi casum relatum in arcanis vestris habetis.

PL 1, 401A

しかも十字架に付けられながら、彼の死には固有の多くのしるしが示された。すなわち彼は、処刑人の務めを出し抜いて、自ら進んで言葉とともに霊を手放したのである。まさにその瞬間、太陽が真昼を示していたにもかかわらず、日が奪い去られた。この点についてもキリストについて予告されていたことを知らなかった者たちは、これを日食であると思い込んだ。しかもあなた方はこの世界の異変が記録されているのを、あなた方自身の秘められた記録のうちに持っているのである。

20

Tunc Judaei detractum et sepulcro conditum magna etiam militaris custodiae diligentia circumsederunt, ne, quia praedixerat tertia die resurrecturum se a morte, discipuli furto amoliti cadaver fallerent suspectos.

PL 1, 401C

その時ユダヤ人たちは、十字架から下ろされ墓に納められた彼を、大勢の兵士の手をもって念入りに見張らせ、取り囲ませた。彼が三日目に死からよみがえると予告していたので、弟子たちが亡骸を盗み出して疑い深い者たちを欺くことのないようにするためであった。

21

Sed ecce die tertia concussa repente terra, et mole revoluta, quae obstruxerat sepulcrum, et custodia pavore disjecta, nullis apparentibus discipulis, nihil in sepulcro repertum est, praeterquam exuviae sepulti.

PL 1, 402A

しかし見よ、三日目に突然大地が揺れ動き、墓を塞いでいた大石は転がされ、番兵たちは恐怖のあまり四散し、弟子たちは誰一人姿を現さなかったにもかかわらず、墓の中には葬られた者の亜麻布のほかは何も見出されなかった。

22

Nihilominus tamen primores, quorum intererat, et scelus divulgare, et populum vectigalem et famularem sibi a fide revocare, subreptum a discipulis jactitaverunt. Nam nec ille se in vulgus eduxit, ne impii errore liberarentur, ut et fides, non mediocri praemio destinata, difficultate constaret.

PL 1, 402A

それにもかかわらず、この罪業を言いふらし、自分たちに貢納と服従を負う民を信仰から引き戻すことに利害を持つ指導者たちは、弟子たちによって盗み出されたのだと言い触らした。というのも、彼は自ら民衆の前に姿を現すことをしなかったからである。それは不敬な者たちが誤りから解放されることのないようにするためであり、また、並々ならぬ報いのために定められた信仰が、困難を通してこそ確かなものとなるようにするためであった。

23

Cum discipulis autem quibusdam apud Galilaeam Judaeae regionem ad quadraginta dies egit, docens eos quae docerent. Dehinc ordinatis eis ad officium praedicandi per orbem, circumfusa nube in coelum est ereptus, multo verius quam apud vos asseverare de Romulo Proculi solent.

PL 1, 402C

しかし彼は、ユダヤの地方であるガリラヤにおいて、幾人かの弟子たちとともに四十日間過ごし、彼らが教えるべきことを教えた。それから彼らを全世界に宣教する務めへと任じたのち、雲に包まれて天に迎え入れられた。これは、あなた方のもとでプロクルスがロムルスについて主張し慣れているよりも、はるかに真実なことである。

24

Ea omnia super Christo Pilatus, et ipse jam pro sua conscientia christianus, Caesari tum Tiberio nuntiavit. Sed et Caesares credidissent super Christo, si aut Caesares non essent saeculo necessarii, aut si et christiani potuissent esse caesares.

PL 1, 403A

これらキリストについての一切のことを、ピラトゥス自身——彼はすでに良心においてはキリスト者であった——は、当時の皇帝ティベリウスに報告した。もし皇帝たちが世に必要でなかったならば、あるいはキリスト者もまた皇帝になり得たならば、皇帝たちもまたキリストについて信じたであろう。

25

Discipuli quoque diffusi per orbem, ex praecepto magistri Dei paruerunt, qui et ipsi a Judaeis insequentibus multa perpessi, utique pro fiducia veritatis libenter, Romae postremo per Neronis saevitiam, sanguinem christianum seminaverunt.

PL 1, 403A

弟子たちもまた、神である師の命令に従って全世界に散らばった。彼ら自身も、迫害するユダヤ人から多くの苦しみを受けたが、真理への確信のゆえに喜んでそれを忍び、ついにはローマにおいてネロの残虐によって、キリスト者の血を種として蒔いたのである。

26

Sed monstrabimus vobis idoneos testes Christi, ipsos illos quos adoratis. Multum est, si eos adhibeam ut credatis Christianis, propter quos non creditis Christianis.

PL 1, 403B

しかし我々は、あなた方に対して、あなた方が礼拝しているまさにその者たちこそが、キリストにとってふさわしい証人であることを示そう。もし私が、あなた方がキリスト者を信じない原因となっているまさにその者たちを用いて、あなた方にキリスト者を信じさせることができるなら、それは大きなことである。

27

Interim hic est ordo nostrae institutionis, hunc edidimus et sectae et nominis censum cum suo auctore. Nemo jam infamiam incutiat, nemo aliud existimet, quia nec fas est ulli de sua religione mentiri. Ex eo enim, quod aliud a se coli dicit, quam colit, negat quod colit, et culturam et honorem in alterum transfert, et transferendo jam non colit quod negavit.

PL 1, 403B

さしあたり、以上が我々の教えの次第である。我々はこの教派と名称の由来を、その創始者とともに述べた。もはや誰も汚名を着せようとせず、誰も他のことを考えないようにせよ。なぜなら誰にとっても自分の宗教について嘘をつくことは許されないからである。というのも、自分が礼拝しているのとは別のものを礼拝していると言う者は、実際に礼拝しているものを否定し、礼拝と敬意とを別のものへと移し、そう移すことによって、自らが否定したものをもはや礼拝していないことになるからである。

28

Dicimus, et palam dicimus, et vobis torquentibus lacerati et cruenti vociferamur: Deum colimus per Christum. Illum hominem putate, per eum et in eo se cognosci vult Deus et coli.

PL 1, 403B

我々は言う、公然と言う、そしてあなた方に拷問され、引き裂かれ、血を流しながらも叫んで言う。「我々はキリストを通して神を礼拝する」と。彼を人間だと思うがよい。神は彼を通し、彼のうちにおいて自らが知られ礼拝されることを望んでおられるのである。

29

Ut autem Judaeis respondeam, et ipsi Deum per [hominem] Moysen colere didicerunt; ut Graecis occurram, Orpheus Pieriae, Musaeus Athenis, Melampus Argis, Trophonius Boeotiae initiationibus homines obligaverunt; ut ad vos quoque dominatores gentium aspiciam, homo fuit Pompilius Numa, qui Romanos operosissimis superstitionibus oneravit.

PL 1, 404A

ユダヤ人に答えるならば、彼らもまた人間モーセを通して神を礼拝することを学んだのである。ギリシア人に対して言うならば、ピエリアのオルペウス、アテナイのムサイオス、アルゴスのメラムプス、ボイオティアのトロポニオスは、人々を秘儀によって縛りつけた。あなた方諸民族の支配者たちについても目を向けるならば、ローマ人にこの上なく手の込んだ迷信の数々を負わせたポンピリウス・ヌマもまた一人の人間であった。

30

Licuerit et Christo commentari divinitatem rem propriam; non qui rupices et adhuc feros homines multitudine tot numinum demerendorum attonitos efficiendo ad humanitatem temperaret, quod Numa; sed qui jam expolitos et ipsa urbanitate deceptos in agnitionem veritatis ocularet.

PL 1, 404A

キリストにもまた、自らに固有のこととして神性を案出することが許されたであろう。ただしそれは、ヌマがそうしたように、粗野でなお野蛮な人々を、なだめるべき数多の神々への畏れによって呆然とさせ、それによって文明化するためではなく、すでに洗練され、まさにその都会的な教養によって欺かれている人々の目を開いて、真理の認識へと導くためであった。

31

Quaerite ergo, si vera sit ista divinitas Christi. Si ea est, qua cognita ad bonum quis reformetur, sequitur, ut falsa renuntietur quaevis alia contraria comperta; imprimis illa omni ratione, quae delitescens sub nominibus et imaginibus mortuorum, quibusdam signis, et miraculis, et oraculis fidem divinitatis operatur.

PL 1, 404B

それゆえ、このキリストの神性が真実であるかどうかを探求せよ。もしそれが、これを知ることによって人が善へと造り変えられるようなものであるならば、当然、虚偽の神性が放棄されるべきことになる。とりわけ、死者たちの名と像との陰に潜みながら、ある種のしるしや奇蹟や神託によって神性への信仰を作り出しているあの全体の仕組みが暴かれた上でのことである。

Caput XXII

第XXII章PL 1, 405A
1

Atque adeo dicimus, esse substantias quasdam spiritales; nec nomen novum est. Sciunt daemonas Philosophi, Socrate ipso ad daemonii arbitrium exspectante. Quidni? cum et ipsi daemonium adhaesisse a pueritia dicatur, dehortatorium plane a bono.

PL 1, 405A

かくして我々は、ある種の霊的な実体が存在すると言う。これは新しい名称ではない。哲学者たちはダイモーンを知っている、ソクラテス自身がダイモーンの判断を待っていたのだから。当然であろう、彼自身にも幼少の頃からダイモーンが取り憑いていたと言われており、それは明らかに善から遠ざける類のものであった。

2

Daemonas sciunt Poetae, etiam vulgus indoctum in usum maledicti frequentat, nam et Satanam, principem hujus mali generis, proinde de propria conscientia animae, eadem execramenti voce pronuntiat. Angelos quoque etiam Plato non negavit, Utriusque nominis testes vel magi asserunt.

PL 1, 405A

詩人たちも皆これを知っている。無学な民衆でさえ、これを罵りの言葉として日常的に用いている。そしてこの悪しき種族の首領であるサタンについても、まさに魂固有の意識から、同じ呪いの言葉でこれを口にする。天使についてもまた、プラトンはこれを否定しなかった。この両者の名の証人としては、魔術師たちさえも存在する。

3

Sed quomodo de angelis quibusdam sua sponte corruptis corruptior gens daemonum evaserit damnata a Deo cum generis auctoribus, et cum eo quem diximus principe, apud litteras sanctas ordine cognoscitur.

PL 1, 405B

しかし、いかにして自ら堕落したある種の天使たちから、より堕落した悪霊たちの種族が生じたか、そしてそれがその種族の創始者たちおよび我々が述べたその首領とともに神によって断罪されたか、その次第は聖なる文書のもとに知られている。

4

Nunc de operatione eorum satis erit exponere. Operatio eorum est hominis eversio: sic malitia spiritalis a primordio auspicata est in hominis exitium. Itaque corporibus quidem, et valetudines infligunt, et aliquos casus acerbos, animae vero repentinos et extraordinarios per vim excessus.

PL 1, 405B

今はただ彼らの働きについて述べれば十分であろう。

彼らの働きは人間を覆すことである。かくして霊的な悪意は、その初めから人間の破滅を目指して始まったのである。それゆえ彼らは、肉体に対しては病をも、また幾つかの過酷な災難をももたらし、魂に対しては、突然かつ異常な錯乱を力ずくでもたらすのである。

5

Suppetit illis ad utramque substantiam hominis adeundam mira subtilitas et tenuitas sua. Multum spiritalibus viribus licet, ut invisibiles et insensibiles in effectu potius quam in actu suo appareant: si poma, si fruges nescio quod aurae latens vitium in flore praecipitat, in germine exanimat, in pubertate convulnerat, ac si caeca ratione tentatus aër pestilentes haustus suos offundit:

PL 1, 405B

彼らには、人間のこの両方の実体、すなわち肉体と魂に近づくために、その微細さと希薄さとが役立つ。霊的な力には多くのことが許されており、彼らは目に見えず感知されないがゆえに、自らの行為そのものにおいてよりも、むしろその結果において姿を現す。それはあたかも、果実や穀物を、空気に潜むある種の分からぬ害毒が、花のうちに散らし落とし、芽のうちに枯らし、実りのうちに深く傷つけるようなものであり、あるいは、見えない働きによって侵された大気が、疫病をもたらす息吹をまき散らすようなものである。

6

eadem igitur obscuritate contagionis aspiratio daemonum et angelorum mentis quoque corruptelas agit furoribus et amentiis foedis, aut saevis libidinibus cum erroribus variis; quorum iste potissimus, quo deos istos captis et circumscriptis hominum mentibus commendat, ut et sibi pabula propria nidoris et sanguinis procuret simulacris et imaginibus oblata,

PL 1, 406B

かくして、悪霊と天使の息吹は、同じような目に見えぬ感染の仕方によって、狂気や錯乱、あるいは醜悪なあるいは凶暴な欲情、そしてさまざまな迷妄をもって、心の腐敗をも引き起こす。その迷妄のうちで最も強力なのは、これによって人間の心を捕らえ欺いて、かの神々を推し薦め、それによって自分自身のために、像や偶像に捧げられる犠牲の焼ける匂いと血という固有の糧を確保するというものである。

7

et quae illis accuratior pascua est, hominem a cogitatu verae divinitatis avertant praestigiis falsae divinationis. Quas et ipsas quomodo operentur, expediam.

PL 1, 406B

そして彼らにとって、人間を真の神性への思いから偽りの幻惑によって逸らすこと以上に、入念な糧があろうか。この幻惑そのものを、彼らがいかにして行うかを説明しよう。

8

Omnis spiritus ales est. hoc angeli et daemones. Igitur momento ubique sunt: totus orbis illis locus unus est; quid ubique geratur, tam facile sciunt, quam enuntiant. Velocitas divinitas creditur, quia substantia ignoratur. Sic et auctores interdum videri volunt eorum quae annuntiant: et sunt plane malorum nonnunquam, bonorum tamen nunquam.

PL 1, 408A

すべての霊は翼を持つ、天使も悪霊もそうである。それゆえ彼らは一瞬にしてあらゆる所に存在する。全世界が彼らにとって一つの場所である。どこで何が起こっているか、彼らはこれを告げるのと同じくらい容易に知っている。その速さが神性であると信じられているのは、その実体が知られていないからである。かくして彼らは時に、自ら告げ知らせることの張本人であるかのように見られることを望む。そして実際、彼らは時に悪事の張本人ではあるが、善事の張本人であることは決してない。

9

Dispositiones etiam Dei, et tunc prophetis concionantibus exceperunt, et nunc lectionibus resonantibus carpunt. Ita et hinc sumentes quasdam temporum sortes, aemulantur divinitatem dum furantur divinationem.

PL 1, 408A

彼らはまた神の摂理を、かつては預言者たちが説教していた時にこれを盗み聞き、今もまた朗読が響き渡る時にこれを掠め取る。かくしてそこから、ある種の時に関する予言を得て、彼らは占いを盗みつつ神性を模倣するのである。

10

In oraculis autem quo ingenio ambiguitates temperent in eventus, sciunt Croesi, sciunt Pyrrhi. Caeterum testudinem decoqui cum carnibus pecudis Pythius eo modo renuntiavit, quo supra diximus; momento apud Lydiam fuerat. Habent de incolatu aeris et de vicinia siderum et de commercio nubium coelestes sapere paraturas, ut et pluvias, quas jam sentiunt, repromittant.

PL 1, 409A

神託において、いかなる巧みさで曖昧な言葉を出来事に合わせて調整するかは、クロイソスのごとき者たちが知っており、ピュロスのごとき者たちが知っている。そもそも、亀が家畜の肉とともに煮られていることを、ピュティオスの神、すなわちデルポイのアポロンは、我々が上で述べた仕方で告げたのであった。すなわち一瞬のうちにリュディアに居たのである。彼らは大気に住まうことにより、星々の近くにあることにより、雲との交わりによって、天の準備を知る力を持つがゆえに、すでに感じ取っている雨をも予め約束することができるのである。

11

Venefici plane et circa curas valetudinum. Laedunt enim primo, dehinc remedia praecipiunt ad miraculum nova, sive contraria, post quae desinunt laedere, et curasse creduntur.

PL 1, 409A

彼らは病の治療についても、いかにも恩恵をもたらすもののように振る舞う。というのも、彼らはまず害を与え、それから奇跡のように見えるほど新奇な、あるいは正反対の治療法を指示する。その後彼らは害を与えるのをやめ、そして治したと信じられるのである。

12

Quid ergo de caeteris ingeniis vel etiam viribus fallaciae spiritalis edisseram, phantasmata Castorum, et aquam cribro gestatam, et navem cingulo promotam, et barbam tactu irrufatam, ut numina lapides crederentur, et Deus verus non quaereretur?

PL 1, 410A

では、霊的な欺瞞の他の巧妙さや力について、私は何を語ろうか——カストル兄弟の幻影、篩で水を運んだこと、帯で船を動かしたこと、触れることで髭を赤く染めたこと——これらはすべて、石が神々であると信じられるように、そして真の神が求められないようにするためのものである。

Caput XXIII

第XXIII章PL 1, 411A
1

Porro si et magi phantasmata edunt, et jam defunctorum infamant animas; si pueros in eloquium oraculi elidunt, si multa miracula circulatoriis praestigiis ludunt, si et somnia immittunt habentes semel invitatorum angelorum et daemonum assistentem sibi potestatem, per quos et caprae et mensae divinare consueverunt; quanto magis illa potestas de suo arbitrio et pro suo negotio studeat totis viribus operari, quod alienae praestat negotiationi?

PL 1, 411A

さらに、もし魔術師たちが幻影を作り出し、すでに死んだ者たちの霊魂を辱め、少年たちを打って神託の言葉を語らせ、多くの奇蹟を手品師のごとき幻惑によって演じ、夢さえも送り込むことができるとすれば——彼らは一度招き寄せた天使や悪霊の力を自らのもとに侍らせており、その天使や悪霊を通して山羊や机までもが占いをするのを常としているのだから——、まして当のその力そのものが、自らの判断に従い、自らの用のために、他人の商売のために提供しているのと同じことを全力をあげて行おうと努めるのは、いかにいっそうのことであろうか。

2

Aut si eadem et angeli et daemones operantur, quae et dii vestri; ubi est ergo praecellentia divinitatis, quae utique superior omni potestate credenda est? Non ergo dignius praesumetur, ipsos esse qui se deos faciant, cum eadem edant quae faciant deos credi, quam pares angelis et daemonibus deos esse?

PL 1, 412A

あるいは、もし天使や悪霊たちが、あなた方の神々と同じことを行うのならば、神性の卓越性はどこにあるのか。それは当然、あらゆる力に勝るものと信じられるべきではないか。それゆえ、神々を信じさせるのと同じことを彼ら自身が行っているのだから、彼ら自身こそが自らを神と偽っている者たちであると考える方が、神々が天使や悪霊と等しいものであると考えるよりも、より妥当なことではないだろうか。

3

Locorum differentia distinguitur, opinor, ut a templis deos aestimetis, quos alibi deos non dicitis; ut aliter dementire videatur, qui sacras turres pervolat, aliter qui tecta viciniae transilit; et alia vis pronuntietur in eo qui genitalia vel lacertos, alia in eo qui sibi gulam prosecat. Compar exitus furoris, et una ratio est instigationis.

PL 1, 413A

思うに、その区別は場所の違いによってつけられているのであろう。すなわち、他の場所では神とは呼ばぬ者たちを、神殿のゆえに神と見なし、聖なる塔を飛び回る者はこういう仕方で狂っていると見られ、隣家の屋根を飛び越える者はまた別の仕方で狂っていると見られ、自らの陰部や腕を切り裂く者には一つの力が、自らの喉を掻き切る者には別の力が働いていると宣告されるのである。だが、狂気の結末は相似ており、その煽動の理はただ一つなのである。

4

Sed hactenus verba, jam hinc demonstratio rei ipsius, qua ostendemus unam esse utriusque nominis qualitatem. Edatur hic aliquis sub tribunalibus vestris, quem daemone agi constet. Jussus a quolibet christiano loqui spiritus ille, tam se daemonem confitebitur de vero, quam alibi deum de falso.

PL 1, 413A

しかし言葉によるのはここまでとしよう。今よりこの事柄そのものの実証に移り、両者の名称の性質が一つであることを示そう。ここで、あなた方の法廷のまさにその場で、悪霊に取り憑かれていると認められる者を一人差し出すがよい。いかなるキリスト者であれ命じるならば、その霊は、他の場所で偽って神であると告白するのと同じくらい真実に、自らが悪霊であると告白するであろう。

5

Aeque producatur aliquis ex iis, qui de Deo pati existimantur, qui aris inhalantes numen de nidore concipiunt, qui ructando curantur pati existimantur, qui aris inhalantes numen de nidore concipiunt, qui ructando curantur, qui anhelando profantur.

PL 1, 413B

同様に、神の霊感を受けていると見なされている者たちの一人、すなわち祭壇に息を吹きかけて香煙から神霊を受け取る者、げっぷによって癒される者、あえぎながら予言を語る者を、連れ出すがよい。

6

Ista ipsa Virgo Coelestis pluviarum pollicitatrix, iste ipse Aesculapius medicinarum demonstrator alia die morituris Socordio et Thanatio et Asclepiodoto vitae sumministrator: nisi se daemones confessi fuerint, christiano mentiri non audentes, ibidem illius christiani procacissimi sanguinem fundite.

PL 1, 413B

かの雨を約束する天の処女神カエレスティスその人、医術を示すあのアエスクラピウスその人——別の日には死ぬこととなるソコルディウス、タナティウス、アスクレピオドトゥスに命を供給してやった者であるが——これらの者が、キリスト者に嘘をつくことをあえてなしえずして自ら悪霊であると告白しないならば、その場でその厚かましいキリスト者の血を流すがよい。

7

Quid isto opere manifestius? quid hac probatione fidelius? simplicitas veritatis in medio est; virtus illi sua assistit; nihil suspicari licebit. Magia aut aliqua ejusmodi fallacia fieri dicetis, si oculi vestri et aures permiserint vobis.

PL 1, 413B

この行為以上に明白な何があろうか。この証明以上に信頼できる何があろうか。真理の単純さがそこに現れており、それに固有の力が伴っている。何一つ疑うことはできまい。あなた方の目と耳が許すならば、これが魔術か、あるいはその類の何らかの欺瞞によってなされたなどと、あなた方は言うであろう。

8

Quid autem inniti potest adversus id, quod ostenditur nuda sinceritate? Si altera parte vere dei sunt, cur sese daemonia mentiuntur? an ut nobis obsequantur? Jam ergo subjecta est Christianis divinitas vestra; nec utique divinitas deputanda est, quae subdita est homini, et si quid ad dedecus facit, aemulis suis.

PL 1, 414A

では、赤裸々な誠実さをもって示されるものに対して、何を反論として投げかけることができようか。もし一方で、彼らが本当に神であるならば、なぜ自ら悪霊であると偽るのか。我々に迎合するためだとでもいうのか。それならば、あなた方の神性はすでにキリスト者に服従していることになる。人間に、しかも——それが恥辱をいっそう加えるものであるならば——自らの競争相手に服従するようなものは、神性と見なされるべきではないのである。

9

Si altera parte daemones sunt vel angeli, cur se alibi pro diis agere respondent? Nam sicut illi, qui dii habentur, daemones se dicere noluissent, si vere dii essent, scilicet, ne de majestate se deponerent: ita et isti, quos directo daemones nostis, non auderent alibi pro diis agere, si aliqui omnino dii essent, quorum nominibus utuntur; vererentur enim abuti majestate superiorum sine dubio et timendorum.

PL 1, 414A

もし他方で、彼らが悪霊あるいは天使であるならば、なぜ他の場所では神として振る舞うと答えるのか。というのも、神と見なされている者たちが、もし本当に神であったならば、自らの威厳を貶めることのないよう、自ら悪霊であると言おうとはしなかったであろうように、あなた方が直接に悪霊であると知っているこれらの者たちもまた、もし彼らがその名を用いている神々が本当に何らかの形で存在するのであれば、他の場所で神として振る舞うことをあえてしなかったであろう。なぜなら彼らは、疑いなく上位にある、恐るべき者たちの威厳を濫用することを恐れるはずだからである。

10

Adeo nulla est divinitas ista quam tenetis, quia si esset, neque a daemoniis affectaretur, neque a diis negaretur. Cum ergo utraque pars concurrit in confessionem, deos esse negans, agnoscite unum genus esse, id est daemonas. Verum utrobique

PL 1, 414B

かくして、あなた方が保持しているその神性なるものは、全く存在しないのである。なぜなら、もしそれが存在するのであれば、悪霊たちによって神であると僭称されることもなく、神々自身によって神であることを否定されることもないはずだからである。それゆえ、両方の側が、自らが神であることを否定するという告白において一致するとき、両者は一つの種族であること、すなわちどちらの場合も悪霊であることを認めよ。

11

jam deos quaerite; quos enim praesumpseratis, daemonas esse cognoscitis. Eadem vero opera nostra ab eisdem diis vestris non tantum hoc detegentibus, quod neque ipsi dii sint neque ulli alii, etiam illud in continenti cognoscitis, qui sit vere deus, et an ille, et an unicus, quem christiani profitemur, et an ita credendus colendusque, ut fides, ut disciplina disposita est Christianorum.

PL 1, 414B

では今こそ神々を探し求めるがよい。あなた方が神であると思い込んでいたものが悪霊であることを、あなた方は知ったのだから。そして我々のこの同じ働きによって、あなた方自身のその神々自身が、自分たちも神ではなく他の何ものも神ではないことを暴露するのみならず、あなた方はそれと同時に、誰が真に神であるか、そしてそれが我々キリスト者の信奉するあの唯一の神であるかどうか、そしてキリスト者の信仰と教えが定めている通りに信じ礼拝すべきものであるかどうかをも、直ちに知るのである。

12

Dicent ibidem: ecquis ille Christus cum sua fabula? si homo communis conditionis, si magus, si post mortem de sepulcro a discipulis subreptus, si nunc denique penes inferos, si non in coelis potius, et inde venturus cum totius mundi motu, cum horrore orbis, cum planctu omnium, sed non Christianorum, ut Dei Virtus et Dei Spiritus et Sermo et Sapientia et Ratio et Dei Filius.

PL 1, 415A

その場で彼らは、あの「その物語とともにあるキリスト」とは何者であるかを、すなわち彼が並みの人間であるか、魔術師であるか、死後墓から弟子たちに盗み出された者であるか、今なお冥界にいるにすぎない者であるか——それとも、むしろ天にあり、全世界の激動とともに、全世界の戦慄とともに、キリスト者を除くすべての者の嘆きとともに、そこから来たるべき者であり、神の力、神の霊、言葉、知恵、理性、そして神の子であるのか——を語るであろう。

13

Quodcumque ridetis, rideant et illi vobiscum; negent Christum omnem ab aevo animam restituto corpore judicaturum. Dicant hoc pro tribunali, si forte, Minoen et Rhadamanthum secundum consensum Platonis et poetarum esse sortitos;

PL 1, 415A

あなた方が何であれ嘲笑することは、彼らにもあなた方とともに嘲笑させるがよい。キリストが、太古以来のすべての魂を、身体を回復させた上で裁くであろうことを、彼らに否定させるがよい。もしできるなら、プラトンや詩人たちの一致する説に従って、ミノスとラダマンテュスがこの裁きの役目をくじで得たのだと、法廷において彼らに言わせるがよい。

14

suae saltem ignominiae et damnationis notam refutent: renuant se immundos spiritus esse, quod vel ex pabulis eorum sanguine et fumo et putidis rogis pecorum et impuratissimis linguis ipsorum vatum intelligi debuit; renuant ob malitiam praedamnatos se in eumdem judicii diem cum omnibus cultoribus et operatoribus suis.

PL 1, 415B

せめて自分たち自身の恥辱と断罪のしるしを彼らに否定させるがよい。すなわち彼らが穢れた霊であることを——それは彼らの糧である血や煙や家畜の悪臭を放つ薪の山から、そして彼ら自身の予言者たちの極めて不浄な舌からも当然理解されるべきことなのだが——彼らに否定させ、その悪意のゆえに、すべての自分たちの崇拝者たちや業とともに、同じ審判の日に予め断罪されていることを彼らに拒否させるがよい。

15

Atqui omnis haec nostra in illos dominatio et potestas de nominatione Christi valet, et de commemoratione eorum, quae sibi a Deo per arbitrum Christum imminentia exspectant. Christum timentes in Deo, et Deum in Christo, subjiciuntur servis Dei et Christi.

PL 1, 415B

しかしながら、彼らに対する我々のこのあらゆる支配と力は、キリストの名を唱えることと、審判者キリストを通して神から自分たちに迫っていると予期している事柄を思い起こさせることとによって働くのである。彼らは、神においてキリストを、キリストにおいて神を恐れて、神とキリストの僕たちに服従するのである。

16

Ita de contactu deque afflatu nostro contemplatione et repraesentatione ignis illius correpti, etiam de corporibus nostro imperio excedunt inviti et dolentes, et vobis praesentibus erubescentes.

PL 1, 415C

かくして、我々の接触と息吹によって、そしてかの地獄の火をありありと思い描き目前に示すことによって捕らえられ、彼らは不本意ながら苦しみつつ、あなた方が見ている前で恥じ入りながら、我々の命令によって身体から出ていくのである。

17

Credite illis, cum verum de se loquuntur, qui mentientibus creditis. Nemo ad suum dedecus mentitur, quin potius ad honorem. Magis fides prona est adversus semetipsos confitentes, quam pro semetipsis negantes.

PL 1, 415D

嘘をつく者たちを信じるあなた方よ、彼らが自分自身について真実を語るときには、彼らを信じるがよい。誰も自らの恥辱のために嘘をつくことはなく、むしろ自らの名誉のために嘘をつくものである。自分自身に不利になるよう告白する者たちの言葉は、自分自身を弁護して否定する者たちの言葉よりも、はるかに信頼に近いのである。

18

Haec denique testimonia deorum vestrorum christianos facere consueverunt, quia plurimum illis credendo Christo domino credimus. Ipsi litterarum nostrarum fidem accendunt, ipsi spei nostrae fidentiam aedificant. At

PL 1, 416A

かくしてこれら、あなた方の神々自身の証言こそが、常にキリスト者を作り出してきたのである。我々は彼らを信じることによって、それだけますますキリストにおける神を信じるのである。彼ら自身が我々の聖典の信頼性に火をつけ、彼ら自身が我々の希望の確信を築き上げているのである。

19

colitis illos, quod sciam, etiam de sanguine christianorum. Nollent itaque vos tam fructuosos, tam officiosos sibi amittere, vel ne a vobis quandoque christianis fugentur, si illis sub christiano, volente vobis veritatem probare, mentiri liceret.

PL 1, 416A

私の知る限り、あなた方は彼らを、キリスト者の血によってさえ礼拝している。それゆえ、もし彼らに——真理をあなた方に証明しようと望むキリスト者のもとにあってなお——嘘をつくことが許されるのであれば、彼らは、かくも実り多く、かくも忠実に自分たちに仕えるあなた方を失うことも、またいつの日かキリスト者となったあなた方によって追い払われることも、望みはしなかったであろう。

Caput XXIV

第XXIV章PL 1, 417A
1

Omnis ista confessio illorum, qua se deos negant esse, quaque non alium deum respondent praeter unum, cui nos mancipamur, satis idonea est ad depellendum crimen laesae publicae et maxime romanae religionis. Si enim non sunt dei pro certo, nec religio pro certo est; si religio non est, quia nec Dei pro certo, nec nos pro certo rei sumus laesae religionis.

PL 1, 417A

彼らが自らは神ではないと否定し、また我々が身を捧げているあの唯一の神以外に神は存在しないと答える、この彼らのあらゆる告白は、とりわけローマの宗教を侵害したという罪状を退けるのに十分ふさわしいものである。というのも、もし彼らが確かに神でないならば、宗教もまた確かに存在しないのであり、もし宗教が存在しないのは神が存在しないからであるならば、確かに我々もまた宗教を侵害した罪ある者ではないのである。

2

At e contrario in vos exprobatio resultabit, qui mendacium colentes, veram religionem veri dei non modo negligendo, quin insuper expugnando, in verum committitis crimen verae irreligiositatis.

PL 1, 417A

それどころか、逆にあなた方に対して非難が跳ね返るであろう。あなた方は虚偽を礼拝し、真の神の真の宗教を無視するのみならず、それどころかこれに攻撃を加えることによって、真実の意味での不敬虔という真実の罪を犯しているのである。

3

Nunc, ut constaret illos deos esse, nonne conceditis de aestimatione communi aliquem esse sublimiorem et potentiorem velut principem mundi, perfectae potentiae et majestatis? Nam et sic plerique disponunt divinitatem, ut imperium summae dominationis esse penes unum, officia ejus penes multos velint; ut Plato Jovem magnum in coelo comitatum exercitu describit deorum pariter et daemonum. Itaque oportere et procurantes et praefectos et praesides pariter suscipi.

PL 1, 417A

さて、彼らが神であることを仮に認めるとしても、一般の評価によれば、ある一者が他よりも崇高であり強力である、いわば世界の完全な威厳を備えた首長であることを、あなた方は認めないだろうか。実際多くの者たちは、神性というものをこのように配列している。すなわち至高の支配の統治権はただ一者のもとにあり、その職務は多くの者のもとに分掌されるべきだと考えているのである。プラトンが、大いなるユピテルが天において、神々と悪霊たちとから成る軍勢に伴われていると描写しているように。それゆえ、その差配者たちや長官たちや司る者たちも同様に見上げられるべきだということになる。

4

Et tamen quod facinus admittit, qui magis ad Caesarem promerendum et operam et spem suam transfert, nec appellationem dei ita ut imperatoris in alio quam principe confitetur, cum capitale esse judicetur alium praeter Caesarem et dicere et audire?

PL 1, 417A

それにもかかわらず、皇帝の意に適うことをこそより重んじて、自らの働きと希望とをそちらへ向け、皇帝という称号と同様に神という称号もまた、その第一人者以外の者には認めない者は、いかなる罪を犯しているというのか。皇帝以外の者を皇帝と呼ぶことも、そう呼ばれるのを聞くことも、死刑に値すると判断されているというのに。

5

Colat alius Deum, alius Jovem, alius ad coelum supplices manus tendat, alius ad aram Fidei, alius, si hoc putatis, nubes numeret orans, alius lacunaria, alius suam animam deo suo voveat, alius hirci.

PL 1, 418A

ある者は神を礼拝し、ある者はユピテルを礼拝すればよい。ある者は天に向かって嘆願の手を差し伸べ、ある者は信義の祭壇に手を差し伸べればよい。ある者は、もしあなた方がそう考えるならば、祈りながら雲を数え、ある者は神殿の格天井を数えればよい。ある者は自分の魂を自分の神に誓い捧げ、ある者は山羊の魂を捧げればよい。

6

Videte enim ne et hoc ad irreligiositatis elogium concurrat, adimere libertatem religionis et interdicere optionem divinitatis, ut non liceat mihi colere quem velim, sed cogar colere quem nolim. Nemo se ab invito coli volet, ne homo quidem;

PL 1, 418A

なぜなら、宗教の自由を奪い、神性の選択を禁ずること、すなわち私が望む者を礼拝することを私に許さず、私が望まぬ者を礼拝することを私に強いること、これもまた不敬虔という罪状に数え入れられることにならぬかどうか、諸君はよく見るがよい。何者であれ、心ならずも仕える者から礼拝されることを望みはしない。人間でさえそうなのである。

7

atque adeo et Aegyptiis permissa est tam vanae superstitionis potestas, avibus et bestiis consecrandis, et capite damnandis qui aliquem hujusmodi deum occiderint.

PL 1, 418C

かくして、エジプト人たちにさえ、鳥や獣を神として奉献し、このような神の一柱を殺した者を死刑に処するという、かくも空虚な迷信を行う権能が許されている。

8

Unicuique etiam provinciae et civitati suus deus est, ut Syriae Atagartis, ut Arabiae Dusares, ut Noricis Belenus, ut Africae Coelestis, ut Mauritaniae Reguli sui. Romanas, ut opinor, provincias edidi, nec tamen romanos deos earum, quia Romae non magis coluntur, quam qui per ipsam quoque Italiam municipali consecratione censentur: Casiniensium Delventinus, Narniensium Visidianus, Aesculanorum Ancharia, Volsiniensium Nortia, Ocriculanorum Valentia, Sutrinorum Hostia, Faliscorum in honorem patris Curis, unde accepit cognomen, Juno.

PL 1, 419A

それぞれの属州や都市にも、それぞれ固有の神がある。シリアにはアタルガティス、アラビアにはドゥサレス、ノリクム人にはベレヌス、アフリカにはカエレスティス、マウレタニアにはその土地の小王たちがそれである。私が挙げたのは、思うに、ローマの属州であるが、それでもそれらの神々はローマの神々ではない。というのも、イタリア本土の各地で自治都市の奉献によって神と認められている神々と同じく、それらもローマにおいては礼拝されてはいないからである。すなわちカシヌム人のデルウェンティヌス、ナルニア人のウィシディアヌス、アスクルム人のアンカリア、ウォルシニイ人のノルティア、オクリクルム人のワレンティア、ストリウム人のホスティアである。またファリスキ人のもとでは、ユノが父クリスに敬意を表して、その添え名を受けてさえいるのである。

9

Sed nos soli arcemur a religionis proprietate. Laedimus Romanos, nec romani habemur, quia non Romanorum deum colimus.

PL 1, 419A

しかし我々だけが、宗教の固有性から締め出されている。我々はローマ人の神を礼拝しないがゆえに、ローマ人を侵害しているとされ、ローマ人とは見なされないのである。

10

Bene, quod omnium Deus est, cujus velimus aut nolimus omnes sumus. Sed apud vos quodvis colere jus est, praeter verum Deum, quasi non hic magis omnium sit Deus, cujus omnes sumus.

PL 1, 420B

幸いなことに、我々が望むと望まざるとにかかわらず、我々皆がそれに属するところの神は、すべての者の神である。しかしあなた方のもとでは、真の神以外であればどんなものでも礼拝する権利があるという。あたかも、我々皆がそれに属するこの神こそが、なおいっそうすべての者の神であるのではないかのようにである。

Caput XXV

第XXV章PL 1, 422B
1

Satis mihi quidem videor probasse de falsa et vera divinitate, cum demonstravi, quemadmodum probatio consistat, non modo disputationibus nec argumentationibus, sed ipsorum etiam testimoniis, quos deos creditis, ut nihil jam ad hanc caussam sit retractandum.

PL 1, 422B

偽りの神性と真の神性について、私は十分に論証したと思われる。というのも、その証明が、単なる議論によってでも論証によってでもなく、あなた方が神と信じているまさにその者たち自身の証言によって成り立つことを示したからであり、それゆえこの問題についてはもはや再考すべき点はないのである。

2

Quoniam tamen Romani nominis proprie mentio occurrit, non omittam congressionem, quam provocat illa praesumptio dicentium Romanos pro merito religiositatis diligentissimae in tantum sublimitatis elatos, ut orbem occuparint, et adeo deos esse, ut praeter caeteros floreant, qui illis officium praeter caeteros faciant.

PL 1, 423A

しかしながら、ローマという名がまさに特別に話題にのぼる以上、私は、ローマ人が最も入念な信心深さの功によって、かくも高みへ引き上げられ、それによって全世界を我が物としたのだと言い、しかも神々が本当に存在し、それゆえ他の誰よりも彼らに奉仕をする者たちが他の誰よりも栄えるのだと言う、あの思い込みが引き起こす論争を、避けて通らないことにしよう。

3

Scilicet ista merces Romanis a diis pro gratia expensa est, Sterculius, et Mutunus, et Larentina provexit imperium. Peregrinos enim deos non putem extraneae genti magis fautum voluisse quam suae, et patrium solum, in quo nati, adulti, nobilitati, sepultique sunt, transfretanis dedisse.

PL 1, 424A

なるほど、これがローマの神々からローマという名に恩恵として支払われた報酬というわけである。ステルクルスとムトゥヌスとラレンティナとが帝国を進展させたというのである。私は、異邦の神々が、自国の民よりも他国の民に対してより多くを望んだとは、また彼らが生まれ、育ち、位を得、葬られたその祖国の地を、海の彼方の民に与えたとは、到底考えられない。

4

Viderit Cybele, si urbem romanam ut memoriam Trojani generis adamavit, vernaculi sui scilicet y adversus Achivorum arma protecti, si ad ultores transire prospexit, quos sciebat Graeciam Phrygiae debellatricem subacturos.

PL 1, 425A

キュベレが、トロイア民族の記憶であるがゆえに、すなわち自らの生え抜きの民、アカイア人の武力に対して自ら守った民であるがゆえに、ローマの都を愛したのだとすれば、そしてもし彼女が、フリュギアを征服したギリシアを打ち破るであろうことを知っていた復讐者たちの側へと移ろうと見越したのだとすれば、それは彼女自身の考えることである。

5

Itaque majestatis suae in urbem collatae grande documentum nostrae etiam aetati proposuit, cum Marco Aurelio apud Sirmium reipublicae exempto, die decimo sexto Kalendarum Aprilium, Archigallus ille sanctissimus, die nono Kalend. earumdem, quo sanguinem impurum, lacertos quoque castrando libabat, pro salute imperatoris Marci jam intercepti solita aeque imperia mandavit.

PL 1, 426A

かくして彼女は、我々の時代においてさえ、都に授けたというその威厳の偉大な証拠を示した。マルクス・アウレリウスが四月一日の十六日前の日にシルミウムにおいて国家から奪われたとき、あの最も聖なる大祭司長は、同じ四月一日の九日前の日に——それは腕をも切り刻んで不浄な血を注ぎ献げる日であったが——すでに世を去っていた皇帝マルクスの安泰のために、いつもと変わらぬ祈願を命じたのである。

6

O nuntios tardos, o somniculosa diplomata, quorum vitio excessum imperatoris non ante Cybele cognovit, ne deam talem riderent Christiani.

PL 1, 426A

ああ、遅れた急使たちよ、ああ、眠りこけた公文書よ。その手落ちのために、キュベレは皇帝の崩御をそれより前には知らなかったのである——キリスト者たちがそのような女神を嘲笑わないようにと。

7

Sed non statim et Jupiter Cretam suam Romanis fascibus concuti sineret, oblitus antrum illud Idaeum, et aera Corybantia, et jucundissimum illic nutricis suae odorem. Nonne omni Capitolio tumulum illum suum praeposuisset, ut ea potius orbi terra. Nonne omni Capitolio tumulum illum suum praeposuisset, ut ea potius orbi terra praecelleret, quae cineres Jovis texit?

PL 1, 427A

しかしユピテルもまた、あのイダの洞窟や、コリュバンテスたちの青銅の音や、そこにあった彼の乳母のこよなく心地よい香りを忘れて、直ちに自分のクレタ島がローマの束桿によって揺り動かされることを許しはしなかったであろう。彼はむしろ、あのユピテルの遺灰を覆っている自分の墳墓を、カピトリウム全体よりも上位に置いて、その地こそが全世界に卓越すべきだとしたのではなかったか。

8

Vellet Juno Punicam urbem posthabita Samo dilectam ab Aeneadarum utique genere deleri? Quod si Hic illius arma, Hic currus fuit, hoc regnum dea gentibus esse, Si qua fata sinant, jam tum tenditque fovetque.(VIRG. Aen. I. 16. seqq.) Misera illa conjux Jovis et soror adversus fata non valuit plane: Fato stat Jupiter ipse.

PL 1, 428A

ユノもまた、「サモスをさえ差し置いて」愛したポエニの都が、まさにアエネアスの子孫たちの手によって滅ぼされることを望んだであろうか。私の知る限りでは、「ここに彼女の武具があり、ここに彼女の戦車があった。もし運命が許すならば、この地こそが諸民族の王国となるようにと、その時すでに彼女は望みかつ育んでいた」。かの哀れな「ユピテルの妻にして妹」も、運命に対しては無力であった。まさしく「ユピテル自身もまた運命によって立つ」のである。

9

Nec tantum tamen honoris Romani dicaverunt fatis dedentibus sibi Carthaginem adversus destinatum votumque Junonis, quantum prostitutissimae lupae Larentinae.

PL 1, 428A

しかしそれでもローマ人たちは、ユノの定めた誓願に反してカルタゴを自分たちに明け渡してくれた運命に対してさえ、この上なく淫らな娼婦ラレンティナに捧げたほどの敬意は、捧げなかったのである。

10

Plures deos vestros regnasse certum est. Igitur si conferendi imperii tenent potestatem, cum ipsi regnarent, a quibus acceperant eam gratiam? quem coluerat Saturnus et Jupiter? aliquem opinor Sterculium [sed Romae postea] , cum indigenis suis.

PL 1, 429A

あなた方の神々の多くがかつて統治していたことは確かである。それでは、もし彼らが帝国を授ける権能を保持しているのならば、彼ら自身が統治していたとき、彼らはその恩恵を誰から受け取っていたのか。サトゥルヌスやユピテルは誰を礼拝していたのか。思うに、おそらくステルクルスのような誰かであろう。ローマ人たちが自分たちの祭祀名簿とともに現れたのは、それよりも後のことである。

11

Etiam si qui non regnarunt, tamen regnabatur ab aliis nondum cultoribus suis, ut qui nondum dii habebantur. Ergo aliorum est regnum dare, quia regnabatur multo ante quam isti dii inciderentur.

PL 1, 429A

たとえ統治しなかった神々についても、彼らはなお他の者たちによって統治されていたのであり、彼らはまだ自分たちの礼拝者を持っていなかった、というのも彼らはまだ神とは見なされていなかったからである。それゆえ、王国を与えるのは他の者たちのすることであって、これらの神々が神として鋳造される遥か以前から、すでに統治は行われていたのである。

12

Sed quam vanum est fastigium Romani nominis religiositatis meritis deputare, cum post imperium sive adhuc regnum [auctis jam rebus] religio profecerit. Nam etsi a Numa concepta est curiositas superstitiosa, nondum tamen aut simulacris aut templis res divina apud Romanos constabat;

PL 1, 430A

しかしローマという名の絶頂を信心深さの功に帰することが、いかに空虚であるかは、宗教が帝国の後に、あるいはまだ王政の頃に、既に発達していたということから分かる。いや、事の実質において、宗教が帝国の後に発達したと言おう。というのも、たとえ迷信的な好奇心がヌマによって始められたとしても、それでもなお、ローマ人のもとでは、神々に関する事柄は像においても神殿においてもまだ確立されてはいなかったからである。

13

frugi religio et pauperes ritus, et nulla capitolia certantia coelo, sed temeraria de cespite altaria, et vasa adhuc Samia, et nidor ex illis, et Deus ipse nusquam. Nondum enim tunc ingenia Graecorum atque Tuscorum fingendis simulacris urbem inundaverant. Ergo non ante religiosi Romani, quam magni; ideoque non ob hoc magni, quia religiosi.

PL 1, 430A

質素な宗教と貧しい儀式、天と競い合うようなカピトリウムなどどこにもなく、あったのはただ芝土を無造作に積んだ祭壇であり、器はいまだサモス焼きであり、香煙はわずかで、神そのものはどこにも見当たらなかった。というのも、その頃はまだ、ギリシア人やエトルリア人の技巧が、像を作るために都に押し寄せてはいなかったからである。それゆえ、ローマ人が偉大になる以前から信心深かったわけではなく、したがって彼らが信心深かったから偉大になったのでもないのである。

14

Atqui quomodo ob religionem magni, quibus magnitudo de irreligiositate provenit? Ni fallor enim, omne regnum vel imperium bellis quaeritur et victoriis propagatur. Porro bella et victoriae captis et eversis plurimum urbibus constant. Id negotium sine deorum injuria non est. Eaedem strages moenium et templorum, pares caedes civium et sacerdotum, nec dissimiles rapinae sacrarum divitiarum et profanarum.

PL 1, 431A

そもそも、その偉大さが不敬虔から生じたような者たちが、いったいどうして宗教のゆえに偉大なのであろうか。私の思い違いでなければ、あらゆる王国あるいは帝国は戦争によって求められ、勝利によって拡大されるものである。そして戦争と勝利とは、大部分、都市を攻略し破壊することによって成り立っている。この事業は神々への侵害なしには成り立たない。城壁の破壊も神殿の破壊も同じことであり、市民の殺戮も祭司の殺戮も等しく、聖なる財宝の略奪も俗なる財宝の略奪も変わりはないのである。

15

Tot igitur sacrilegia Romanorum, quot trophaea; tot de diis, quot de gentibus triumphi; tot manubiae, quot manent adhuc simulacra captivorum deorum.

PL 1, 431A

かくしてローマ人には、戦勝記念碑と同じ数だけの冒涜があり、諸民族に対する凱旋と同じ数だけ神々に対する凱旋があり、今なお残っている捕虜となった神々の像と同じ数だけの戦利品があるのである。

16

Et ab hostibus ergo suis sustinent adorari, et illis imperium sine fine decernunt, quorum magis injurias quam adulationes remunerasse debuerant. Sed qui nihil sentiunt, tam impune laeduntur, quam frustra coluntur.

PL 1, 431A

かくして神々は、自分たちの敵によって礼拝されることを甘受し、その敵に「限りなき支配」を授けているのである。彼らに対しては、へつらいよりもむしろ加えられた侵害にこそ報復すべきであったはずなのに。しかし何も感じることのない者たちは、無益に礼拝されるのと同じように、罰を受けることもなく侵害されるのである。

17

Certe non potest fidei convenire, ut religionis meritis excrevisse videantur, qui, ut suggessimus, religionem aut laedendo creverunt, aut crescendo laeserunt. Etiam illi, quorum regna conflata sunt in imperii Romani summam, cum ea amitterent, sine religionibus non fuerunt.

PL 1, 431B

確かに、我々が示唆したとおり、宗教を侵害することによって強大となったか、あるいは強大となることによって宗教を侵害したような者たちが、宗教の功によって強大となったと見なされることは、到底信じるに堪えない。その王国がローマ帝国の総体のうちへ熔かし込まれた者たちもまた、その王国を失ったときに宗教を欠いていたわけではなかったのである。

Caput XXVI

第XXVI章PL 1, 432A
1

Videte igitur ne ille regna dispenset, cujus est et orbis qui regnatur, et homo ipse qui regnat; ne ille vices dominationum ipsis temporibus in saeculo ordinarit, qui ante omne tempus fuit et saeculum corpus temporum fecit; ne ille civitates extollat aut deprimat. Sub quo fuit aliquando sine civitatibus genus hominum?

PL 1, 432A

それゆえ、王国を分け与えるのは、統治される世界そのものも統治する人間そのものもその所有に属する、あの方ではないかということを、よく見るがよい。支配の交替を、時代そのものの中で世に定めたのは、あらゆる時に先立って存在し、時の体系として世を造られたあの方ではないかということを。都市を高めたり低めたりするのは、かつて都市を持たなかった人類がその支配下にあった、あの方ではないかということを。

2

Quid erratis? prior est quibusdam diis suis silvestris Roma; ante regnavit quam tantum ambitum Capitolii exstrueret. Regnaverunt et Babylonii ante pontifices, et Medi ante quindecimviros, et Aegyptii ante Salios, et Assyrii ante Lupercos, et Amazones ante virgines Vestales.

PL 1, 432A

なぜ諸君は誤るのか。森深き頃のローマは、その神々のうちのある者たちよりも先に存在した。カピトリウムのあれほどの広がりが築かれるより前に、ローマはすでに統治していたのである。バビロニア人たちは大神官団より前に、メディア人たちは十五人官より前に、エジプト人たちはサリイ祭司団より前に、アッシリア人たちはルペルクス祭司団より前に、アマゾネスたちはウェスタの処女たちより前に、それぞれ統治していたのである。

3

Postremo, si Romanae religiones regna praestant, numquam retro Judaea regnasset despectrix communium istarum divinitatum, cujus et deum victimis, et templum donis, et gentem foederibus aliquamdiu Romani honorastis, numquam dominaturi ejus, si non ultimo deliquisset in Christum.

PL 1, 432B

最後に、もしローマの宗教が王国を授けるものであるならば、これらの共通の神性を蔑視していたユダヤは、かつて決して統治することはなかったであろう。しかもローマ人であるあなた方は、しばらくの間、ユダヤの神を犠牲によって、その神殿を贈り物によって、その民族を条約によって敬っていたのであり、もしユダヤが最後にキリストに対して罪を犯すことがなければ、あなた方が決してこれを支配することはなかったであろう。

Caput XXVII

第XXVII章PL 1, 433A
1

Satis haec adversus intentionem laesae religionis ac divinitatis, quo non videamur laedere eam, quam ostendimus non esse. Igitur, provocati ad sacrificandum, obstruimus gradum pro fide conscientiae nostrae, qua certi sumus, ad quos ista perveniant officia sub imaginum prostitutione et humanorum nominum consecratione.

PL 1, 433A

神性を侵害したという告発に対しては、以上で十分であろう。それは、我々が存在しないことを示したものを、我々が侵害しているとは見なされないためである。それゆえ、犠牲を捧げるよう促されても、我々は自分たちの良心の信実のゆえに、その一歩を踏み出すことを拒む。すなわち、像を恥ずかしげもなく人目に晒すことと、人間の名を神として聖別することとのもとで、それらの奉仕がいったい誰のもとに届いているのかを、我々は確信しているのである。

2

Sed quidam dementiam existimant, quod cum possimus et sacrificare in praesenti, et illaesi abire manente apud animum proposito, obstinationem saluti praeferamus.

PL 1, 433A

しかし或る者たちは、我々が目下犠牲を捧げ、心のうちに決意を保ちつつ何の害も受けずに立ち去ることができるにもかかわらず、頑迷さを自らの命よりも優先させていると考え、これを狂気だと見なしている。

3

Dati scilicet consilium, quo vobis abutamur; sed agnoscimus, unde talia suggerantur, quis totum hoc agitet, et quomodo nunc astutia suadendi nunc duritia saeviendi ad constantiam nostram dejiciendam operetur.

PL 1, 433A

なるほど、諸君は、我々が諸君を欺くために用いる助言を与えてくれるわけである。しかし我々は、このような助言がどこから示唆されるのか、誰がこの一切を仕組んでいるのか、そして時には説得の狡猾さによって、時には迫害の過酷さによって、我々の不動の心を打ち崩そうといかに働きかけているのかを、よく承知している。

4

Ille scilicet spiritus daemoniacae et angelicae paraturae, qui noster ob divortium aemulus et ob Dei gratiam invidus, de mentibus vestris adversus nos praeliatur, occulta inspiratione, modulatis et subornatis ad omnem, quam in primordio exorsi sumus, et judicandi perversitatem et saeviendi iniquitatem.

PL 1, 433B

すなわちそれは、悪霊的かつ天使的な性質を備えたあの霊であって、我々と袂を分かったがゆえに我々の敵となり、神の恩寵ゆえに我々を妬んでいる者である。それが、諸君の心を通して我々に対して戦いを挑んでいるのであり、諸君の心は隠れた霊感によって調律され、我々がこの弁明の冒頭で論じ起こしたあらゆる裁きの倒錯と迫害の不正義とに向けて、あらかじめ仕込まれているのである。

5

Nam licet subjecta sit nobis tota vis daemonum et ejusmodi spirituum ut nequam tamen servi metui nonnunquam contumaciam miscent, et laedere gestiunt quos alias verentur: odium enim etiam timor inspirat,

PL 1, 434A

というのも、悪霊とその類の霊たちの全勢力が我々に服従させられているとはいえ、それでも彼らは悪しき僕として、時に恐れのゆえに反抗を交え、普段は畏れている者たちを傷つけようと躍起になるものだからである。恐れもまた憎しみを生み出すのである。

6

praeterquam quod desperata conditio eorum ex praedamnatione solatium reputat fruendae interim malignitatis de poenae mora. Et tamen apprehensi subiguntur et conditioni suae succidunt, et quos de longinquo oppugnant, de proximo obsecrant.

PL 1, 434A

そのうえ、あらかじめ断罪されていることによる彼らの絶望的な境遇は、刑罰が猶予されている間、悪意を存分に発揮できることを慰めと見なしているのである。それにもかかわらず、捕らえられれば彼らは屈服させられ、自らの境遇に膝を屈する。そして遠くから攻撃していた者たちも、間近では懇願するのである。

7

Itaque dum vice rebellantium ergastulorum sive carcerum, vel metallorum, vel hoc genus poenalis servitutis erumpunt adversus nos, in quorum potestate sunt, certi et impares se esse et hoc magis perditos ingratis resistimus ut aequales, et repugnamus perseverantes in eo quod oppugnant, et illos nunquam magis detriumphamus, quam quum pro fidei obstinatione damnamur.

PL 1, 434D

かくして、彼らは、あたかも反乱を起こす奴隷監獄や牢獄や鉱山労役、あるいはこの種の懲罰的な隷属のように、自分たちがその権力のもとにある我々に対して、自分たちが我々に劣っており、それゆえいっそう破滅した者であることを承知しながらも、突発的に襲いかかってくるのである。我々は、心ならずも、彼らに対等な者として抵抗し、彼らが攻撃してくるまさにその事柄において屈することなく戦い続ける。そして、忠実な不動の心のゆえに断罪されるときほど、我々が彼らに完全な凱旋の勝利を収めることはないのである。

Caput XXVIII

第XXVIII章PL 1, 436A
1

Quoniam autem facile iniquum videretur, liberos homines invitos urgeri ad sacrificandum (nam et alias divinae rei faciendae libens animus indicitur): certe ineptum existimaretur, si quis ab alio cogeretur ad honorem deorum, quos ultro sui caussa placare deberet, ne prae manu esset jure libertatis dicere: Nolo mihi Jovem propitium; tu, quis est me conveniat Janus iratus ex qua velit fronte; quid tibi mecum est?

PL 1, 436A

自由人を、彼らの意に反して犠牲を捧げるよう強要することは、容易に不正なことと見なされるであろう。なぜなら、そもそも神事を行うには、進んでそうする心が求められるものだからである。まして、本人が自ら進んで自分自身のために宥めるべき神々への敬意のために、他人から強制されるとすれば、それは確かに理に適わないことと見なされるであろう。そうでなければ、自由の権利によってすぐさまこう言うことができたはずである。「私はユピテルが自分に対して慈悲深くあることなど望まない。お前は何者だ。ヤヌスが望むだけどちらの顔で私に怒ろうと構わない。それがお前と何の関わりがあるのか」と。

2

Formati estis ab iisdem utique spiritibus, ut nos pro salute imperatoris sacrificare cogatis, et imposita est tam vobis necessitas cogendi, quam nobis obligatio periclitandi.

PL 1, 436A

あなた方は間違いなく、まさにそれと同じ霊たちによって、我々に皇帝の安泰のために犠牲を捧げるよう強制するように仕立てられているのである。そしてあなた方には強制するという必要が課せられ、我々には危険を冒すという義務が課せられているのである。

3

Ventum est igitur ad secundum titulum laesae augustioris majestatis, siquidem majore formidine et callidiore timiditate Caesarem observatis, quam ipsum de Olympo Jovem, et merito si sciatis. Quis enim ex viventibus non quolibet mortuo tuo potior?

PL 1, 436C

かくして我々は、より尊厳あるとされる威厳、すなわち皇帝の威厳を侵害したという第二の告発に至った。諸君はオリュンポスのユピテルその人よりも、より大きな恐れと、より巧妙な小心さとをもって皇帝に気を配っているからである。そしてもし諸君がそのことをわきまえているならば、それは当然のことである。生きている者は誰であれ、死者よりも力があるのだから。

4

Sed nec hoc vos ratione facitis potius quam respectu praesentaneae potestatis, adeo et in isto irreligiosi erga deos vestros deprehendimini, qui plus timoris humano dominio dicatis. Citius denique apud vos per omnes deos, quam per unum genium Caesaris pejeratur.

PL 1, 437A

しかし諸君がこれを行うのも、理によるというよりは、目の前にある権力への配慮によるものである。それゆえ、諸君はこの点においてもまた、自分たちの神々に対して不敬虔であることが露見するであろう。人間の支配に対してより多くの恐れを捧げているのだから。実際、諸君のもとでは、皇帝のただ一つのゲニウスに懸けて偽誓するよりも、あらゆる神々に懸けて偽誓する方がたやすいのである。

Caput XXIX

第XXIX章PL 1, 439A
1

Constet igitur prius, si isti, quibus sacrificatur, salutem imperatori vel cuilibet homini impertiri possunt, et ita nos crimini addicite. Si angeli aut daemones substantia pessimi spiritus beneficium aliquod operantur, si perditi conservant, si damnati liberant, si denique (quod in conscientia vestra est) mortui vivos tuentur:

PL 1, 439A

それゆえ、まず、犠牲が捧げられるこれらの者たちが、皇帝あるいは誰であれ人間に安泰を分け与えることができるのかどうかを確定させよ。そのうえで、天使や悪霊という本性において最悪の霊どもが何らかの恩恵を施すのであれば、すでに滅び去った者が他者を守るのであれば、すでに断罪された者が他者を解放するのであれば、そして、諸君自身の良心が知っていることであるが、死者が生者を守るのであれば、その時こそ我々を大逆罪に定めるがよい。

2

jam utique suas primo statuas et imagines et aedes tuerentur, quae, opinor Caesarum milites excubiis suis salva praestant. Puto autem, hae ipsae materiae de metallis Caesarum veniunt, et tota templa de nutu Caesaris constant.

PL 1, 439A

というのも、彼らはまず何よりも自分自身の像や偶像や神殿を守るはずだからである。だが思うに、それらは皇帝の兵士たちが夜警によって無事に保っているのである。しかも私が思うに、その材料そのものが皇帝の鉱山から来ており、神殿全体が皇帝の意向によって成り立っているのである。

3

Multi denique dii habuerunt Caesarem iratum. Facit ad caussam, si et propitium, cum illis aliquid aut liberalitatis aut privilegii, confert. Ita qui sunt in Caesaris potestate, cujus et toti sunt, quomodo habebunt salutem Caesaris in potestate, ut eam praestare posse videantur, quam facilius ipsi a Caesare consequuntur?

PL 1, 439A

実際、多くの神々が皇帝の怒りを買ったことがある。皇帝が神々に何らかの恩恵や特権を授けて、彼らに好意的である場合も、この議論に役立つ。かくして、皇帝の権力のもとにあり、その全体が皇帝に属している者たちが、どうして皇帝の安泰を自分の権力のうちに持ち、それを授けることができるように見えるであろうか。彼ら自身の方が、皇帝からそれをより容易く得ているというのに。

4

Ideo ergo committimus in majestatem imperatorum, quia illos non subjicimus rebus suis; quia non ludimus de officio salutis eorum, qui eam non putamus in manibus esse plumbatis.

PL 1, 440A

それゆえ我々が皇帝の尊厳に対して罪を犯しているというのは、我々が皇帝を彼ら自身の所有物に服従させないから、皇帝の安泰に関わる務めを弄びはせず、その安泰が鉛でできた手の中にあるとは考えないからだというのか。

5

Sed vos religiosi, qui eam quaeritis ubi non est, petitis a quibus dari non potest, praeterito eo in cujus est potestate. Insuper eos debellatis, qui eam sciunt petere, qui etiam possint impetrare, dum sciunt petere.

PL 1, 440A

むしろあなた方こそが不敬虔なのである。あなた方は安泰が存在しない所でそれを求め、それを与えることのできない者たちにそれを求め、それがその権力のうちにあるお方を素通りにし、そのうえ、それを求める術を知っている者たち、それを求める術を知っているからこそそれを得ることさえできる者たちを迫害しているのだから。

Caput XXX

第XXX章PL 1, 442A
1

Nos enim pro salute imperatorum Deum invocamus aeternum, Deum verum, Deum vivum, quem et ipsi imperatores propitium sibi praeter caeteros malunt. Sciunt, quis illis dederit imperium; sciunt, qua homines, quis et animam; sentiunt, eum Deum esse solum, in cujus solius potestate sunt, a quo sunt secundi, post quem primi, ante omnes et super omnes deos. Quidni? cum super omnes homines, qui utique vivunt et mortuis antistant.

PL 1, 442A

我々は皇帝たちの安泰のために、永遠の神、真の神、生ける神を呼び求める。皇帝たち自身もまた、他の神々にもまして、この神が自分たちに恵み深くあることを願っているのである。彼らは、誰が自分たちに帝国を与えたかを知っており、人間である限りにおいて、誰から魂をも与えられたかを知っている。彼らは、この方こそ唯一の神であり、自分たちがこの方ただ一人の権力のもとにあり、この方に次ぐ第二の者、この方の後に来る第一の者であって、すべての者に先立ち、すべての神々の上にある者であることを感じ取っている。当然ではないか。彼らはすべての人間の上にあるのだから。人間はともかくも生きており、死者たちに優越しているのである。

2

Recogitant, quousque vires imperii sui valeant, et ita Deum intelligunt; adversus quem valere non possunt, per eum valere se cognoscunt. Coelum denique debellet imperator, coelum captivum triumpho suo invehat, coelo mittat excubias, coelo vectigalia imponat. Non potest;

PL 1, 442A

彼らは自分たちの帝国の力がどこまで及ぶかをよく考え、そのようにして神を理解するのである。すなわち、その方に対しては自分たちの力が及ばず、その方によってこそ自分たちが力を持つのだと知るのである。試みに、皇帝が天を征服し、天を捕虜として自分の凱旋式に引き入れ、天に見張りを送り、天に貢納を課してみるがよい。それはできない。

3

ideo magnus est, quia coelo minor est. Illius enim est ipse, cujus et coelum est et omnis creatura. Inde est imperator, unde est et homo antequam imperator; inde potestas illi, unde et spiritus.

PL 1, 442C

皇帝が偉大であるのは、まさに天よりも小さいからである。というのも、皇帝自身もまた、天とすべての被造物の持ち主であるあの方に属するものだからである。皇帝が皇帝であるより以前に人間であったのと同じ源から、皇帝は皇帝となったのであり、彼が霊を受けたのと同じ源から、彼にはその権力が与えられているのである。

4

Illuc suspicientes Christiani manibus expansis quia innocuis, capite nudo, quia non erubescimus, denique sine monitore, quia de pectore oramus. Precantes sumus omnes semper pro omnibus imperatoribus, vitam illis prolixam, imperium securum, domum tutam, exercitus fortes, senatum fidelem, populum probum, orbem quietum, et quaecumque hominis et Caesaris vota sunt.

PL 1, 443A

キリスト者は、かなたを仰ぎ見つつ、罪なき手であるがゆえに両手を広げ、恥じることがないゆえに頭を覆わず、さらには心の底から祈るがゆえに祈祷を唱えさせる者もなしに、常にすべての皇帝たちのために、彼らに長寿を、平安な帝国を、安全な家を、強い軍隊を、忠実な元老院を、実直な民を、静穏な世界を、すなわち人間として、また皇帝として抱くあらゆる願いを、祈り求めているのである。

5

Haec ab alio orare non possum, quam a quo scio me consecuturum, quoniam et ipse est qui solus praestat, et ego sum cui impetrare debetur, famulus ejus, qui eum solum observo, qui propter disciplinam ejus occidor, qui ei offero opimam et majorem hostiam, quam ipse mandavit, orationem de carne pudica, de anima innocenti, de spiritu sancto profectam.

PL 1, 444A

これらのことを、私は、それを得られると自ら知っている方以外の方に祈り求めることはできない。というのも、それを与えることができるのはただこの方お一人であり、また私は、それを得るに値する者、すなわちこの方の僕だからである。私は、ただ独りこの方を敬い仕える者であり、この方の教えのゆえに殺される者であり、この方が命じられた、より豊かで、より大いなる犠牲を、この方に捧げる者である。すなわち、清らかな肉体から、罪なき魂から、聖なる霊から発せられる祈りという犠牲である。

6

Non grana thuris unius assis, Arabicae arboris lacrymas nec duas meri guttas, nec sanguinem reprobi bovis mori optantis, et post omnia inquinamenta etiam conscientiam spurcam: ut mirer, cum hostiae probantur penes vos a vitiosissimis sacerdotibus, cur praecordia potius victimarum, quam ipsorum sacrificantium examinentur.

PL 1, 445A

たった一アスの値の乳香の粒、アラビアの木の涙ではなく、混ぜ物のない酒の二滴でもなく、死ぬことを望んでいるような不合格の牛の血でもなく、そしてあらゆる穢れの後になおも汚れた良心を捧げるのでもない。それゆえ私はいぶかしく思うのである。諸君のもとでは、犠牲獣が最も悪徳にまみれた祭司たちによって検分されるというのに、なぜ犠牲を捧げる者たち自身の内臓ではなく、むしろ犠牲獣の内臓の方が調べられるのかと。

7

Sic itaque nos ad deum expansos ungulae fodiant, cruces suspendant, ignes lambant, gladii guttura detruncent, bestiae insiliant; paratus est ad omne supplicium ipse habitus orantis Christiani. Hoc agite, boni praesides, extorquete animam Deo supplicantem pro Imperatore. Hic erit crimen, ubi veritas est Dei et devotio.

PL 1, 445A

かくして、神に向かって両手を広げている我々を、鉤爪が抉り、十字架が吊るし上げ、火が舐め、剣が喉を切り落とし、猛獣が飛びかかるがよい。祈っているキリスト者のこの姿勢そのものが、あらゆる刑罰に対してすでに用意ができているのである。さあ、行うがよい、善良な総督たちよ、皇帝のために神に嘆願している魂を、体から引き剥がすがよい。真理と神への献身とがある所にこそ、罪があるということになるだろう。

Caput XXXI

第XXXI章PL 1, 446B
1

nunc sumus imperatori; et mentiti vota, quae diximus, ad evadendam scilicet vim. Plane proficit ista fallacia. Admittitis enim nos probare quodcumque defendimus. Qui ergo putaveris nihil nos de salute Caesarum curare, inspice dei voces, litteras nostras, quas neque ipsi supprimimus et plerique casus ad extraneos transferunt.

PL 1, 446B

我々は今、皇帝に阿諛し、我々が語った誓願を、暴力を逃れるためにこそ偽ったのであろうか。まことにこの欺瞞は好都合である。というのも、諸君は我々が弁護するところのものを何であれ証明することを許しているのだから。それゆえ、我々がカエサルたちの安寧について何ら意を用いないと考える者は、神の御言葉、すなわち我々の聖典を検めよ。我々自身それを隠すことはなく、また多くの偶然によってそれは異邦人の手にも渡っている。

2

Scito ex illis, praeceptum esse nobis ad redundantiam benignitatis, etiam pro inimicis Deum orare, et persecutoribus nostris bona precari. Qui magis inimici et persecutores Christianorum, quam de quorum majestate convenimur in crimen?

PL 1, 446B

諸君は知るがよい、それらの書からして、我々には慈愛のあふれるままに敵のためにさえ神に祈り、我々を迫害する者たちのために善きことを願うようにと命じられているのである。しかるに、その威厳のゆえに我々が罪に問われているところの人々以上に、キリスト教徒の敵であり迫害者である者があろうか。

3

Sed etiam nominatim atque manifeste: Orate, inquit, pro regibus, et pro principibus, et potestatibus, ut omnia tranquilla sint vobis. Cum enim concutitur imperium, concussis etiam caeteris membris ejus, utique et nos, licet extranei a turbis, in aliquo loco casus invenimur.

PL 1, 446B

しかもそれは名指しで、明白にこう言われている。「王たちのため、また為政者たちと権力者たちのために祈れ、汝らに万事平穏ならんために」と。というのも、帝国が揺らぐとき、その他の肢体もまた共に揺らぐのであるから、たとえ我々が群衆の騒擾とは無縁の者と見なされていようとも、我々もまたその災いのうちのいずれかの場所において必ず見いだされるからである。

Caput XXXII

第XXXII章PL 1, 447B
1

Est et alia major necessitas nobis orandi pro Imperatoribus, etiam pro omni statu imperii rebusque romanis, qui vim maximam universo orbi imminentem, ipsamque clausulam saeculi acerbitates horrendas comminantem Romani imperii commeatu scimus retardari. Ita quae nolumus experiri, ea dum precamur differri, Romanae diuturnitati favemus.

PL 1, 447B

我々には皇帝たちのために祈るべき、いま一つのより大きな必然性がある。すなわち帝国のあらゆる状態のため、またローマの国事のためにも祈るべき必然性である。というのも、全世界に迫りくる最大の災厄、および恐るべき苦難をもって脅かす世の終わりそのものが、ローマ帝国の存続がもたらす猶予によって遅らせられていることを、我々は知っているからである。それゆえ我々はそれを身に受けることを欲せず、それが延期されるようにと祈りつつ、ローマの長久を願うのである。

2

Sed et juramus, sicut non per genios Caesarum, ita per salutem eorum, quae est augustior omnibus geniis. Nescitis genios daemonas dici, et inde diminutiva voce daemonia? Nos judicium dei suspicimus in imperatoribus, qui gentibus illos praefecit.

PL 1, 447B

さらに我々は誓う際にも、カエサルたちの守護霊(ゲニウス)によってではなく、彼らの安寧によって誓う。それはあらゆる守護霊よりも尊いものである。守護霊はダエモーンと呼ばれ、そこから縮小語形でダエモニウムと呼ばれることを諸君は知らないのか。我々は皇帝たちのうちに神の裁定を仰ぎ見る、神が彼らを諸国民の上に立てられたのだから。

3

Id in eis scimus esse, quod Deus voluit, ideoque et salvum volumus esse, quod Deus voluit, et pro magno id juramento habemus. Caeterum daemonas, id est genios, adjurare consuevimus, ut illos de hominibus exigamus, non dejerare, ut illis honorem divinitatis conferamus.

PL 1, 448A

我々は知っている、彼らのうちにあるのは神が欲したもうたところのものであると。それゆえ我々は、神が欲したもうたものが安泰であることを欲し、これを大いなる誓いとみなすのである。ところで我々は、ダエモーンすなわち守護霊については、これを神の名にかけて厳命し、人間から追い出すことにこそ慣れているのであって、これにかけて誓い、神性の誉れを与えることには慣れていない。

Caput XXXIII

第XXXIII章PL 1, 448B
1

Sed quid ego amplius de religione atque pietate christiana in imperatorem? quem necesse est suspiciamus ut eum, quem dominus noster elegerit. Et merito dixerim, noster est magis Caesar, ut a nostro Deo constitutus.

PL 1, 448B

しかし、皇帝に対するキリスト教徒の敬虔と忠誠について、これ以上何を語ろうか。我々は、我らの主が選びたもうた者として、彼を仰ぎ見ざるを得ない。それゆえ私は当然にもこう言えよう、「カエサルはむしろ我々のものである、我らの神によって立てられたのだから」と。

2

Itaque et in eo plus ego illi operor in salutem, non solum quod eam ab eo postulo, qui potest praestare, aut quod talis postulo, qui merear impetrare, sed etiam quod temperans majestatem Caesaris infra deum magis illum commendo deo, cui soli subjicio. Subjicio autem, cui non adaequo.

PL 1, 448B

それゆえ、私は自分自身のためにもまして彼の安寧のために働くのである。それは、私がそれを願い求める相手が、それを与えうる方であるからというだけでなく、また私がそれを得るに値する者として願い求めるからというだけでもなく、さらに、カエサルの威厳を神より下位のものに保つことによって、いっそう彼を神に委ねているからである。私は彼をその神にのみ服せしめる。だが服せしめはしても、その方と対等にはしないのである。

3

Non enim deum Imperatorem dicam, vel quia mentiri nescio, vel quia illum deridere non audeo, vel quia nec ipse se deum volet dici. Si homo sit, interest hominis deo cedere; satis habeat appellari imperator. Grande et hoc nomen est, quod a deo traditur. Negat illum imperatorem, qui deum dicit. Nisi homo sit, non est imperator.

PL 1, 449A

というのも、私は皇帝を神とは呼ばないであろう。それは私が嘘をつくすべを知らないからであり、あるいは彼を嘲弄することを敢えてしないからであり、あるいは彼自身も神と呼ばれることを望まないであろうからである。もし彼が人間であるならば、人間にとって神に道を譲ることが重要である。彼が皇帝と呼ばれることで十分としよう、神から授けられたこの名も偉大なものなのだから。皇帝を神と呼ぶ者は、彼が皇帝であることを否定しているのである。人間でなければ、皇帝ではないのだから。

4

Hominem se esse etiam triumphans in illo sublimissimo curru admonetur. Suggeritur enim ei a tergo: Respice post te, hominem memento te. Et utique hoc magis gaudet tanta se gloria coruscare, ut illi admonitio conditionis suae sit necessaria. [Minor erat, si tunc deus diceretur, quia non vere diceretur.] Major est qui revocatur, ne se deum existimet.

PL 1, 449A

あの最も高い凱旋の車の上で勝利を祝うときでさえ、彼は自分が人間であることを思い起こさせられる。というのも、彼の背後からこう告げられるからである、「汝の後ろを見よ。汝が人間であることを覚えよ」と。そして実に彼は、自らの身の上を告げる警告が必要となるほどの大いなる栄光に輝いていることを、いっそう喜ぶのである。もしその時、彼が神と呼ばれたなら、それは真実として語られぬのであるから、かえって彼はより小さき者であったろう。自らを神と思わぬよう呼び戻される者こそ、より偉大なのである。

Caput XXXIV

第XXXIV章PL 1, 451A
1

Augustus imperii formator, ne dominum quidem dici se volebat; et hoc enim dei est cognomen. Dicam plane imperatorem dominum, sed more communi, sed quando non cogor, ut dominum dei vice dicam. Caeterum liber sum illi; dominus enim meus unus est, Deus omnipotens et aeternus, idem qui et ipsius.

PL 1, 451A

帝国の創始者アウグストゥスは、「主」と呼ばれることすら望まなかった。なぜなら、これもまた神の称号だからである。私はもとより皇帝を「主」と呼ぶこともあろう。だがそれは世間並みの言い方においてであって、神に代わるものとして「主」と呼ぶよう強いられぬ場合に限られる。それ以外の点では、私は彼に対して自由である。なぜなら私の主は唯一、全能にして永遠なる神のみであり、この方は彼自身にとっても同じく主だからである。

2

Qui pater patriae est, quomodo dominus est. Sed est gratius nomen pietatis, quam potestatis; etiam familiae magis patres, quam domini vocantur.

PL 1, 451A

「祖国の父」である者が、どうして「主」でありえようか。むしろ「敬愛」の名の方が「権力」の名よりも喜ばしいものである。家においてすら、人々は「主」よりもむしろ「父」と呼ばれるのである。

3

Tanto abest, ut imperator deus debeat dici, quod non potest credi non modo turpissima, sed et perniciosa adulatione; tanquam si habens imperatorem, alterum appelles, nonne maximam et inexorabilem offensam contrahes ejus, quem habuisti, etiam ipsi timendam, quem appellasti? Esto religiosus in deum, qui vis illum propitium imperatori. Desine alium Deum colere vel credere, atque ita et hunc deum dicere, cui deo opus est.

PL 1, 451A

皇帝が神と呼ばれねばならぬなどということは、それほどまでにあり得ぬことであり、到底信じうるものではない――しかもそれは、最も醜悪であるのみならず、有害でもある阿諛によってなされるのだ。もし諸君が、一人の皇帝を戴きながら、別の者をそう呼ぶならば、諸君が現に戴いていた者の、最大にして容赦なき怒りを招くことにならないだろうか。しかもその怒りは、諸君が呼びかけたその者自身にとってすら恐るべきものではないか。皇帝に対して神が恵み深くあることを願うのなら、神に対して敬虔であれ。他の者を神と信じ、かくしてまた、神を必要とするこの者を神と呼ぶことをやめよ。

4

Si non de mendacio erubescit adulatio ejusmodi, hominem deum appellans, timeat saltem de infausto. Maledictum est ante apotheosin deum Caesarem

PL 1, 451B

もしこのような、人間を神と呼ぶ阿諛が、その虚偽を恥じないとしても、せめてその不吉さを恐れるがよい。すなわち、神格化の前にカエサルを神と呼ぶことは、呪いの言葉なのである。

Caput XXXV

第XXXV章PL 1, 452B
1

Propterea igitur publici hostes Christiani, quia imperatoribus neque vanos neque mentientes neque temerarios honores dicant, quia verae religionis homines etiam solemnia eorum, conscientia potius quam lascivia celebrant.

PL 1, 452B

それゆえ、キリスト教徒が公共の敵とされるのは、彼らが皇帝たちに空虚でもなく、偽りでもなく、無分別でもない敬意を捧げるからであり、真の信仰を奉じる者たちが、皇帝たちの祝祭でさえ放埒によってではなく良心によって祝うからなのである。

2

Grande videlicet officium, focos et toros in publicum educere, vicatim epulari, civitatem tabernae habitu abolefacere, vino lutum cogere catervatim cursitare ad injurias, ad impudentias, ad libidinis illecebras. Siccine exprimitur publicum gaudium per dedecus publicum? Haeccine solemnes dies principum decent, quae alios dies non decent?

PL 1, 453A

かまどと寝台を公道に持ち出し、街路ごとに宴を張り、都市を居酒屋の様相へと堕落させ、泥を酒でこね、傷害と破廉恥と情欲の誘惑へと群れをなして駆け回ることが、いかにも重大な義務であるとでも言うのか。公の恥辱によって公の喜びが表されるとは、そのようなことなのか。他の日々にはふさわしくないこれらのことが、君主たちの祝日にはふさわしいというのか。

3

Qui observant disciplinam de Caesaris respectu, hi eam propter Caesarem deserent, et malorum morum licentia pietas erit, occasio luxuriae religio deputabitur?

PL 1, 453A

カエサルへの配慮ゆえに規律を守る者たちが、まさにカエサルのゆえにそれを捨て去り、悪しき風習の放縦が敬虔とみなされ、放蕩の機会が信心とみなされるというのか。

4

O nos merito damnandos! Cur enim vota et gaudia Caesarum casti et sobrii et probi expungimus? cur die laeto non laureis postes obumbramus nec lucernis diem infringimus? Honesta res est solemnitate publica exigente induere domui tuae habitum alicujus novi lupanaris.

PL 1, 453B

ああ、我々は当然にも断罪されるべきであろう。なぜなら我々は、カエサルたちの誓願と祝賀を、清く、慎み深く、正しいままに執り行っているのだから。なぜ我々は喜びの日に月桂樹で戸口を覆わず、灯火をもって昼を破らぬのか。公の祝祭が要求するとあれば、汝の家に新しい遊女屋さながらの装いをまとわせるとは、まことに立派なことである。

5

Velim tamen in hac quoque religione secundae majestatis, de qua in secundum sacrilegium convenimur Christiani, non celebrando vobiscum solemnia Caesarum, quo more celebrari nec modestia nec verecundia nec pudicitia permittunt, sed occasio voluptatis magis quam digna ratio persuasit, fidem et veritatem vestram demonstrare; ne forte et isthic deteriores Christianis deprehendantur, qui nos nolunt Romanos haberi, sed hostes principum Romanorum.

PL 1, 454A

とはいえ私は、この「第二の威厳」に関わる信仰――すなわち、我々キリスト教徒が皇帝たちの祝祭を諸君とともに祝わぬことを理由に、第二の冒瀆の廉で訴えられているところのそれ――においても、諸君の忠誠と誠実がいかほどのものかを明らかにしておきたい。その祝祭の祝われようは、慎みも、恥じらいも、貞潔も許さぬものであり、それを勧めたのはふさわしい理由ではなく、快楽の機会にほかならなかったのである。もしやこの点においてもまた、我々をローマ人と認めようとせず、かえってローマの君主たちの敵と見なす当の者たちの方こそ、キリスト教徒より劣った者と露見しはしまいか、というわけである。

6

Ipsos Quirites, ipsam vernaculam septem collium plebem convenio, an alicui Caesari suo parcat illa lingua Romana Testis est Tiberis, et scholae bestiarum.

PL 1, 455A

クイリテスたる者たち、七つの丘の生粋の民衆その者たちに、私は問いただす。かのローマ人の舌が、自分たちのカエサルの誰をか容赦したことがあるか、と。ティベリス河がその証人であり、猛獣の檻(スコラ)がその証人である。

7

Jam si pectoribus ad translucendum quamdam specularem materiam natura obduxisset, cujus non praecordia insculpta apparerent novi ac novi Caesaris scenam congiario dividundo praesidentis (7)? etiam illa hora qua acclamant: De nostris annis tibi Jupiter augeat annos. Haec Christianus tam enuntiare non novit, quam de novo Caesare optare.

PL 1, 456A

もし自然が、胸のうちが透けて見えるようなガラスに似た物質を人間の胸に張り巡らせていたならば、次から次へと現れる新しいカエサルが恩賜金の分配の座に臨む、その光景を心の奥底に刻みつけていないと見える者が、いったい誰かあったであろうか。まさに「我らの寿命から、ユピテルが汝に寿命を増し加えたまわんことを!」と歓呼する、その瞬間においてさえもである。キリスト教徒は、このようなことを口にすることを知らないのと同様に、新しいカエサルを願うことも知らないのである。

8

Sed vulgus, inquis. Ut vulgus, tamen Romani, nec ulli magis depostulatores Christianorum, quam vulgus. Plane caeteri ordines pro auctoritate religiosi ex fide; nihil hosticum de ipso senatu, de equite, de castris, de palatiis ipsis spirat.

PL 1, 457A

「しかし、それは群衆だ」と諸君は言う。群衆であっても、なおローマ人である。そして、キリスト教徒の処罰を声高に求める点で、群衆に勝る者はいない。むろん、他の身分の者たちは、その権威にふさわしく、忠誠のゆえに敬虔なのであろう。元老院そのものからも、騎士身分からも、軍営からも、宮廷そのものからも、敵意めいたものは何一つ漂ってはこぬ、というわけだ。

9

Unde Cassii, et Nigri et Albini? unde qui inter duas laurus obsident Caesarem? unde qui faucibus ejus exprimendis palaestricam exercent? unde qui armati palatium irrumpunt, omnibus Sigeriis atque Partheniis audaciores? De Romanis, nisi fallor, id est de non-Christianis.

PL 1, 457A

カッシウスやニゲルやアルビヌスは、いったいどこから出たのか。二本の月桂樹の間でカエサルを包囲する者たちは、どこから出たのか。彼の喉を絞めようと格闘技の稽古に励む者たちは、どこから出たのか。武装して宮廷に押し入り、あのシゲリウスやパルテニウスの誰よりも大胆なる者たちは、どこから出たのか。もし私に誤りがなければ、それらはローマ人から、すなわち非キリスト教徒から出たのである。

10

Atque adeo omnes illi sub ipsa usque impietatis eruptione et sacra faciebant pro salute Imperatoris, et genium ejus dejerabant, alii foris; alii intus, et utique publicorum hostium nomen Christianis dabant.

PL 1, 458A

しかもそれらの者たちは皆、その不敬が噴き出すまさにその時に至るまで、皇帝の安寧のために祭儀を行い、彼の守護霊(ゲニウス)にかけて誓っていたのである。ある者は宮廷の外で、ある者は宮廷の内にあってそうしながら、しかも彼らはきまってキリスト教徒に「公共の敵」という名を与えていたのであった。

11

Sed et qui nunc scelestarum partium socii aut plausores quotidie revelantur, post vindemiam parricidarum racematio superstes, quam recentissimis et ramossimis laureis postes praestruebant? quam elatissimis et clarissimis lucernis vestibula enubilabant? quam cultissimis et superbissimis toris forum sibi dividebant? non ut gaudia publica celebrarent, sed ut vota propria jam edicerent et in aliena solemnitate exemplum atque imaginem spei suae inaugurarent, nomen principis in corde mutantes.

PL 1, 459A

さらに、今や邪悪な党派の仲間として、あるいはその喝采者として日々明るみに出る者たち――弑逆者たちの葡萄の取り入れの後になお生き残った、取り残しの房である彼ら――は、いかにも真新しく枝の繁った月桂樹で戸口を飾り立て、いかにも高々と輝かしい灯火で玄関を煙らせ、いかにも贅を凝らした華美な寝台で広場を自分たちのために分け取っていたことか。しかもそれは公の喜びを祝うためではなく、他人の祝祭のうちに、すでに己自身の誓願を暗誦しておくためであり、心のうちで君主の名を入れ替えながら、自分たちの希望の雛型と映像とを予祝として掲げるためであったのだ。

12

Eadem officia dependunt et qui astrologos et aruspices et augures et magos de Caesarum capite consultant, quas artes ut ab Angelis desertoribus proditas et a Deo interdictas ne suis quidem caussis adhibent Christiani.

PL 1, 459A

同じ務めを果たしているのは、カエサルの命運について占星術師や腸卜官や鳥占官や魔術師に伺いを立てる者たちである。それらの技は、離反した天使たちによって漏らされ、神によって禁じられたものであるがゆえに、キリスト教徒は自分自身の事柄のためにさえこれを用いない。

13

Cui autem opus est perscrutari super Caesaris salute, nisi a quo aliquid adversus illam cogitatur vel optatur, aut post illam speratur et sustinetur? Non enim ea mente de caris consulitur, qua de dominis. Aliter curiosa est sollicitudo sanguinis, aliter

PL 1, 459B

しかし、カエサルの安寧について詮索することを必要とするのは、それに対して何か悪しきことを企てる者、あるいはそれを願う者、さもなくばその後に何かを希望し、待ち望む者以外の、いったい誰であろうか。愛する者について尋ねる心持ちと、支配者について尋ねる心持ちとは同じではない。血の絆から出る気遣いが詮索に走るのと、隷属から出る気遣いが詮索に走るのとでは、そのさまはおのずから別なのである。

Caput XXXVI

第XXXVI章PL 1, 460A
1

Si haec ita sunt, ut hostes deprehendantur, qui Romani vocabantur, cur nos, qui hostes existimamur, Romani negamur? non possumus et Romani esse, et hostes non esse, cum hostes reperiantur qui Romani habebantur.

PL 1, 460A

もしこれらが事実であり、ローマ人と呼ばれていた者たちこそが敵であると判明するのならば、なぜ我々、敵とみなされている者たちが、ローマ人であることを否定されるのか。ローマ人でないと同時に敵でもあるということは我々にはできない、なぜなら、ローマ人と見なされていた者たちこそが敵であると分かったのだから。

2

Adeo pietas et religio et fides imperatoribus dedita non in hujusmodi officiis consistit, quibus et hostilitas magis ad velamentum sui potest fungi, sed in iis moribus, quibus civilitas in imperatorem tam vere, quam circa omnes necesse habet exhiberi.

PL 1, 460A

かくして、皇帝たちに対して負うべき敬虔と崇敬と忠誠は、このような(表向きの)務めのうちにあるのではない――それは敵意ですらも自らを覆い隠すための手段としてこれを果たしうるからである――むしろそれは、神が命じるところのあの生き方のうちにこそある。すなわちその生き方は、すべての人に対して必ず示されねばならぬのと同じだけ真実に、皇帝たちに対しても示されねばならないのである。

3

Neque enim haec opera bonae mentis solis imperatoribus debentur a nobis. Nullum bonum sub exceptione personarum administramus, quia nobis praestamus, qui non ab homine aut laudis, aut praemii expensum captamus: sed a Deo exactore et remuneratore indifferentis benignitatis.

PL 1, 460A

というのも、これら善き心の働きは、我々にとって皇帝たちにのみ負うべきものではないからである。我々はいかなる善行も人を選んで行うことはない、なぜならそれは自分自身のために行うのであり、我々が人間から称賛や報酬という代価を求めるのではなく、公平な慈善の要求者にして報い主である神から求めるのだからである。

4

Iidem sumus imperatoribus, qui et vicinis nostris. Male enim velle, male facere, male dicere, male cogitare de quoquam ex aequo vetamur. Quodcunque non licet in imperatorem, id nec in quemquam, quod in neminem, eo forsitan magis nec in ipsum, qui per Deum tantus est.

PL 1, 460B

我々は皇帝たちに対しても、我々の隣人たちに対しても、同じ者である。というのも、誰に対しても悪を望むこと、悪を行うこと、悪を語ること、悪を思うことは、一様に禁じられているからである。皇帝に対して許されないことは、いかなる人に対しても許されない。誰に対しても許されないことは、おそらくなおのこと、神によってこれほど偉大な者となった皇帝自身に対してもいっそう許されないのである。

Caput XXXVII

第XXXVII章PL 1, 461A
1

Si inimicos, ut supra diximus, jubemur dilligere, quem habemus odisse? Item si laesi vicem referre prohibemur, nec de facto pares simus, quem possumus laedere?

PL 1, 461A

もし我々が、先に述べたとおり、敵を愛するよう命じられているのなら、我々には誰を憎むことがあろうか。同様に、もし我々が、傷つけられても仕返しをすることを禁じられているのは、行いにおいて彼らと同等にならないためであるならば、我々には誰を傷つけることができようか。

2

Nam de isto ipsi recognoscite. Quoties enim in Christianos desaevitis, partim animis propriis, partim legibus obsequentes? Quoties etiam praeteritis vobis suo jure nos inimicum vulgus invadit lapidibus et incendiis? Ipsis Bacchanalium furiis nec mortuis parcunt Christianis, quin illos de requie sepulturae, de asylo quodam mortis, jam alios, jam nec totos avellant, dissecent, distrahant.

PL 1, 461B

このことについては、諸君自身が思い起こしてみるがよい。諸君がキリスト教徒に対して猛威をふるうのは、ある時は自分自身の意思によって、ある時は法律に従ってのことであり、実に何と度々のことであろうか。さらに、諸君を差し置いてなお、我々を敵視する群衆が、自らの権限であるかのように、石を投げ、火を放って我々を襲うのは何と度々のことであろうか。まさにバッコス祭の狂乱そのままに、彼らは死んだキリスト教徒すら容赦せず、それどころか、墓の安らぎ、死者のための一種の聖域から、すでに変わり果て、すでに五体すら揃わぬ亡骸を、引き剥がし、切り刻み、引き裂くのである。

3

Quid tamen unquam denotastis de tam conspiratis, de tam animatis ad mortem usque pro injuria repensatum, quando vel una nox pauculis faculis largiter ultionis posset operari, si malum malo dispungi penes nos liceret? Sed absit, ut aut igni humano vindicetur divina sectae, aut doleat pati, in quo probatur.

PL 1, 462A

しかも、これほど固く結束し、侮辱に報いるためなら死をも辞さぬほどの気概を持つ我々について、これまで何らかの悪事が指摘されたことがあろうか。もし我々のもとで悪を悪によって清算することが許されているならば、たった一晩、わずかな松明さえあれば、有り余るほどの報復をなしうるであろうに。しかし断じてそうであってはならない――神聖な教えが人の手による火によって報復されることも、また試練としてその真価が証しされるところの苦しみを受けることを厭うことも、あってはならないのである。

4

Si enim hostes exsertos, non tantum vindices occultos agere vellemus, deesset nobis vis numerorum et copiarum? Plures nimirum Mauri et Marcomanni ipsique Parthi, vel quantaecumque unius tamen loci et suorum finium gentes, quam totius orbis. Hesterni sumus et vestra omnia implevimus, urbes, insulas, castella, municipia, conciliabula, castra ipsa, tribus, decurias, palatium, senatum, forum; sola vobis reliquimus templa. Possumus dinumerare exercitus vestros: unius provinciae plures erunt.

PL 1, 463A

もし我々が、単に隠れた復讐者としてではなく、公然たる敵として振る舞おうと欲したならば、我々に人数と兵力の力が欠けることがあろうか。実にムーア人やマルコマンニ人、さらにはパルティア人自身でさえ、あるいはいかに数多かろうとも、ひとつの土地とおのれの領域に留まる諸民族が、全世界に広がる我々より多いとでもいうのか。我々は昨日生まれたばかりのようなものでありながら、諸君のあらゆるところを満たしている。都市も、島々も、砦も、自治都市も、市場町も、軍営そのものも、部族(トリブス)も、十人組(デクリア)も、宮廷も、元老院も、広場も。我々が諸君に残したのはただ神殿のみである。

5

Cui bello non idonei, non prompti fuissemus, etiam impares copiis, qui tam libenter trucidamur, si non apud istam disciplinam magis occidi liceret, quam occidere?

PL 1, 463A

かくも喜んで殺戮に身を委ねる我々が、たとえ兵力において劣っていようとも、いかなる戦争に不向きであり、また身構えぬことがあったであろうか――もし我々のこの教えのもとで、殺すことよりも殺されることの方がむしろ許されている、というのでなかったならば。

6

Potuimus et inermes, nec rebelles, sed tantummodo discordes, solius divortii invidia ad versus vos dimicasse. Si enim tanta vis hominum in aliquem orbis remoti sinum abrupissemus a vobis, suffudisset [pudore] utique dominationem vestram tot qualiumcumque amissio civium, imo etiam et ipsa destitutione punisset.

PL 1, 463A

我々は武器を取らず、反乱を起こすこともなく、ただ袂を分かつというだけで、その離反が招く反感のみをもって諸君と戦うこともできたはずである。もしこれほど多くの人数が、世界のいずこか遠い片隅へと諸君のもとから離脱してしまったならば、これほど多くの、いかなる種類であれ市民たちを失うことによって、諸君の支配は当然にも面目を失ったであろうし、いやそれどころか、まさにその見捨てられること自体によって罰せられたことであろう。

7

Procul dubio expavissetis ad solitudinem vestram, ad silentium rerum et stuporem quemdam quasi mortui orbis; quaesissetis quibus imperaretis. Plures hostes quam cives vobis remansissent.

PL 1, 463B

疑いなく諸君は、自分たちの孤独に、事物の静寂に、まるで死せる世界のごとき、ある種の茫然自失に慄いたことであろう。そして、誰に対して命令すべきかを探し求めたであろう。市民よりも敵の方が、諸君のもとに多く残されたことであろう。

8

Nunc enim pauciores hostes habetis prae multitudine christianorum, pene omnium civitatum pene omnes cives christianos habendo. Sed hostes maluistis vocare generis humani.

PL 1, 463B

というのも、今日でさえ、キリスト教徒の多さゆえに、諸君の敵はかえって少ないのである。ほとんどすべての都市の、ほとんどすべての市民をキリスト教徒として持っているのだから。しかし諸君は、我々を「人類の過ちの敵」と呼ぶよりも、むしろ「人類そのものの敵」と呼ぶことを好んだのである。

9

Quis autem vos ab illis occultis et usquequaque vastantibus mentes et valetudines vestras hostibus raperet? a daemoniorum incursibus dico, quae de vobis sine praemio, sine mercede depellimus. Suffecisset hoc solum nostrae ultioni, quod vacua exinde possessio immundis spiritibus pateretis.

PL 1, 464A

しかし、いったい誰が、諸君を、あの隠れて、至るところで諸君の心と健康を荒らし回る敵――すなわちダエモーンたちの襲撃と言おう――から救い出すというのか。我々はそれを、報酬もなく、報いも求めずに諸君から追い払っているのである。我々の復讐にはこれだけで十分であったろう。すなわち諸君自身が、それ以後は空き家となった所有地として、汚れた霊どもの前に無防備にさらされるということが。

10

Porro nec tanti praesidii compensationem cogitantes, non modo non molestum vobis genus, verum etiam necessarium, hostes judicare maluistis: qui sumus plane, non generis humani tamen, sed potius erroris.

PL 1, 464A

しかも、これほどの守護に対する報いを考えることもなく、諸君にとって煩わしいどころか、かえって必要ですらある我々の種族を、諸君は敵と断ずる方を選んだのである。もっとも我々は確かに敵ではある――ただし人類の敵ではなく、むしろ人類の過ちの敵なのである。

Caput XXXVIII

第XXXVIII章PL 1, 465A
1

Proinde, nec paulo lenius, inter licitas fonctiones sectam istam deputari oportebat, a qua nihil tale committitur, quale de illicitis factionibus timeri solet.

PL 1, 465A

したがって、この教団は、違法な党派の間に、いささかなりとも寛大にすら分類されるべきではなかったのである。なぜなら、違法な党派について通常恐れられているようなことは、この教団からは何一つ生じないからである。

2

Nisi fallor enim, prohibendarum factionum caussa de providentia constat modestiae publicae, ne civitas in partes scinderetur, quae res facile comitia, concilia, curias, conciones, spectacula etiam aemulis studiorum compulsationibus inquietaret, cum jam et in quaestu habere coepissent venalem et mercenariam homines violentiae suae operam.

PL 1, 465A

というのも、もし私に誤りがなければ、党派を禁じる理由は、公共の秩序に対する配慮にもとづくものである――すなわち国家が分裂して党派化し、それが容易に民会や評議会、元老院や集会、さらには競技場でさえも、対抗する熱狂者たちの衝突によって騒然とさせることのないようにするためである。なぜなら、すでに人々は自分たちの暴力の働きを、売り物として、金で雇われるものとしてさえ扱い始めていたからである。

3

At enim nobis ab omni gloriae et dignitatis ardore frigentibus nulla est necessitas coetus, nec ulla magis res aliena, quam publica. Unam omnium rempublicam agnoscimus, mundum.

PL 1, 466A

しかし我々は、あらゆる栄光と名誉への熱望に対して冷淡であるがゆえに、集会を持つ必要は何一つなく、また公共の事柄ほど我々に無縁なものはない。我々が認める共通の国家はただ一つ、世界そのものである。

4

Aeque spectaculis vestris in tantum renuntiamus, in quantum originibus eorum, quas scimus de superstitione conceptas, cum et ipsis rebus, de quibus transiguntur, praetersumus. Nihil est nobis dictu, visu, auditu cum insania circi cum impudicitia theatri, cum atrocitate arenae cum vanitate xysti.

PL 1, 467A

同様に、我々が諸君の見世物を拒むのは、それらの起源――我々はそれが迷信から生じたものであることを知っている――を拒む度合いと同じだけである。それらが執り行われる際に用いられる事柄そのものについても、我々はあずかり知らぬのである。競技場の狂乱、劇場の破廉恥、闘技場の残虐、クシュストス(柱廊付き運動場)の虚栄――これらとは、語ることも、見ることも、聞くことも、我々には何のかかわりもない。

5

Licuit Epicureis aliquam decernere voluptatis veritatem. Quo vos offendimus, si alias praesumimus voluptates? Si oblectari novisse nolumus, nostra iniuria est, si forte, non vestra. Sed reprobamus quae placent vobis, nec vos nostra delectant.

PL 1, 467A

エピクロス派の人々には、快楽の別の真の姿を、すなわち心の平静を、定める自由が許されたのである。我々が別の快楽を選び取るとして、その点で我々は諸君にどのような不快を与えているというのか。もし我々が結局のところ楽しみたくないというのであれば、それは我々自身の損失であって、諸君の損失ではない。しかし我々は、諸君が気に入っているものを認めないのである。そして我々のものは諸君を喜ばせない。

Caput XXXIX

第XXXIX章PL 1, 468B
1

Edam jam nunc ego ipsa negotia christianae factionis, ut qui mala refutaverim, bona ostendam. Corpus sumus de conscientia religionis et disciplinae divinitate et spei foedere.

PL 1, 468B

さて今度は私自身が、キリスト教という党派の営みを明らかにしよう。悪しきものを論駁した以上、善きものを示すためである。我々は、信仰の自覚と規律の一致と希望の絆とによって結ばれた一つの団体である。

2

Coimus in coetum et congregationem, ut ad Deum, quasi manu facta, precationibus ambiamus. Haec vis Deo grata est. Oramus etiam pro imperatoribus, pro ministeriis eorum ac potestatibus, pro statu seculi, pro rerum quiete, pro mora finis.

PL 1, 468B

我々が集会と会衆に集うのは、あたかも一団の軍勢をなすかのごとく、祈りをもって神を包囲するためである。この暴力とも言うべき力こそ、神の喜びたもうところである。我々はまた皇帝たちのため、その官吏や権力ある者たちのため、世の状態のため、事物の平穏のため、終末の延期のために祈る。

3

Cogimur ad litterarum divinarum commemorationem, si quid praesentium temporum qualitas aut praemonere cogit aut recognoscere. Certe fidem sanctis vocibus pascimus, spem erigimus, fiduciam figimus, disciplinam praeceptorum nihilominus in compulsationibus densamus;

PL 1, 469A

我々が集うのはまた、神の聖典を思い起こすためであり、現在の時代の状況が何か警告あるいは想起を促すことがあれば、そのためでもある。確かに我々は聖なる御言葉によって信仰を養い、希望を高め、確信を固め、そのうえ教えの規律を繰り返し説き込むことによって強固にする。

4

ibidem etiam exhortationnes, castigationnes et censura divina. Nam et judicatur magno cum pondere, ut apud certos de Dei conspectu, summumque futuri judicii praejudicium est, si quis ita deliquerit, ut a communicatione orationis et conventus et omnis sancti commercii relegetur,

PL 1, 469A

そこではまた、勧告と懲戒、そして神に由来する譴責の権能も行使される。というのも、神の見そなわすもとにあることを確信している者たちのもとでのことであるから、裁きはきわめて重い権威をもって下されるのであり、もし誰かが、祈りと集会と、およそ聖なる交わりのすべてに与ることから追放されるほどの過ちを犯したとすれば、それは来るべき審判のこの上なく重い先取りなのである。

5

Praesident probati quique seniores, honorem istum non pretio sed testimonio adepti; neque enim pretio ulla res Dei constat. Etiam si quod arcae genus est, non de honoraria summa, quasi redemptae religionis congregatur; modicam unusquisque stipem menstrua die, vel quum velit, et si modo velit et si modo possit, apponit; nam nemo compellitur, sed sponte confert.

PL 1, 470A

我々を統べるのは、それぞれ試練を経た長老たちであって、彼らはその職の名誉を金銭によってではなく、その証しによって得たのである。神に関わることは何一つ金銭で得られるものではないからである。たとえ何らかの共同の金庫のごときものがあるとしても、それは信仰を金で買い取ったかのごとき入会金によって積み立てられるのではない。各人は月々の定めの日に、あるいは望むときに、ただし望む場合にのみ、また能う場合にのみ、ささやかな醵金を納める。誰も強制されることはなく、自発的に献げるのである。

6

Haec quasi deposita pietatis sunt. Nam inde non epulis nec potaculis, nec ingratis voratrinis dispensatur, sed egenis alendis humandisque, et pueris ac puellis re ac parentibus destitutis, jamque domesticis senibus, item naufragis, et si qui in metallis, et si qui in insulis, vel in custodiis, duntaxat ex caussa Dei sectae alumni confessionis suae fiunt. Sed ejusmodi vel, duntaxat ex caussa Dei sectae alumni confessionis suae fiunt.

PL 1, 471A

これらはいわば敬虔の預かり金である。それはこの醵金から、宴会や酒宴や恩知らずの大食のために費やされるのではなく、貧しい者を養い葬るために、また財産も親もない少年少女のために、さらに家に留まる老人のために、また難破した者のために、そして鉱山や島々や牢獄にある者のために――ただし神の教えのゆえに(そうなった者に限り)――使われるのであり、彼らは自らの信仰告白の養い子となるのである。

7

Sed ejusmodi vel maxime dilectionis operatio notam nobis inurit penes quosdam. Vide, inquiunt, ut invicem se diligant: ipsi enim invicem oderunt; et ut pro alterutro mori sint parati: ipsi enim ad occidendum alterutrum paratiores erunt.

PL 1, 471A

しかし、このような愛の行為こそがまさに、ある人々のもとで我々に烙印を押させるのである。「見よ、彼らが互いにどれほど愛し合っているかを」と彼らは言う――彼ら自身は互いに憎み合っているというのに――「そして互いのために死ぬ用意ができているさまを」と――彼ら自身は互いを殺す用意の方がよほどできているというのに。

8

Sed et quod fratrum appellatione censemur, non alias, opinor, infamant, quam quod apud ipsos omne sanguinis nomen de affectatione simulatum est. Fratres autem etiam vestri sumus, jure naturae matris unius, etsi vos parum homines, quia mali fratres.

PL 1, 471C

さらに、我々が互いを「兄弟」と呼ぶことについても、私が思うに、彼らが激昂するのは、彼らの間では血縁という名すらもすべて偽りの愛情にすぎないからにほかならない。しかし我々は、一なる母なる自然の理によって、諸君の兄弟でもある――もっとも、諸君は悪しき兄弟であるがゆえに、あまり人間らしくはないのだが。

9

At quanto dignius fratres et dicuntur et habentur, qui unum patrem Deum agnoverunt, qui unum Spiritum biberunt sanctitatis, qui de uno utero ignorantiae ejusdem ad unam lucem expaverunt veritatis.

PL 1, 472A

しかし、ただ一人の父なる神を知り、聖なる一つの霊を飲み、同じ無知という一つの胎から震えつつ真理という一つの光へと生まれ出た者たちが「兄弟」と呼ばれ、かつそう見なされる方が、どれほどふさわしいことであろうか。

10

Sed eo fortasse minus legitimi existimamur, quia nulla de nostra fraternitate tragoedia exclamat, vel quia ex substantia familiari fratres sumus, quae penes vos fere dirimit fraternitatem.

PL 1, 472A

しかしおそらく、我々がそれだけいっそう正統な兄弟でないと見なされているのは、我々の兄弟関係については何の悲劇も叫び立てられることがないからか、あるいは我々が家産においてこそ兄弟であるからであろう――家産こそは、諸君の間では、たいてい兄弟の絆を断ち切るものなのだが。

11

Itaque qui animo animaque miscemur, nihil de rei communicatione dubitamus. Omnia indiscreta sunt apud nos, praeter uxores:

PL 1, 472C

それゆえ我々は、心と魂とを分かち合う者として、財産の共有についても何ら躊躇することがない。我々の間では妻を除いてすべてが共有である。

12

in isto loco consortium solvimus, in quo solo caeteri homines consortium exercent, qui non amicorum solummodo matrimonia usurpant, sed et sua amicis patientissime subministrant, ex illa, credo, majorum et sapientissimorum disciplina, Graeci Socratis et Romani Catonis, qui uxores suas amicis communicaverunt, quas in matrimonium duxerant liberorum caussa et alibi creandorum, nescio quidem an invitas;

PL 1, 473A

まさにこの一点において、我々は他の人々がその一点においてのみ共有制を実践しているところの共有関係を絶つのである。すなわち彼らは友人の結婚を我が物のごとく利用するばかりか、自分の妻を友人に対してこの上なく寛容に差し出すのである――思うにそれは、あの祖先たちの、最も賢明な人々の教え、すなわちギリシアではソクラテスの、ローマではカトーの教えに由来するのであろう。彼らは、子をもうけるため、しかも他家でもうけられる子のためにさえ娶った自分の妻たちを、友人たちと共有したのである――もっとも、彼女たちが不本意であったかどうか、私は知らないが。

13

quid enim de castitate curarent, quam mariti tam facile donaverant? O sapientiae Atticae, o Romanae gravitatis exemplum! Leno est philosophus et censor.

PL 1, 473A

夫がかくもたやすく手放してしまうような貞潔について、彼女たちがどうして気遣うことがあろうか。ああ、アッティカの知恵の、ああローマの威厳の見本よ――哲学者もまた監察官も、女衒であるとは!

14

Quid ergo mirum, si tanta caritas convivatur? Nam et coenulas nostras, praeterquam sceleris infames, ut prodigas quoque suggillatis. De nobis scilicet Diogenis dictum est: Megarenses obsonant quasi crastina die morituri, aedificant vero quasi nunquam morituri.

PL 1, 473B

それゆえ、これほど大きな愛が食事を共にするとしても、何の不思議があろうか。諸君は我々のささやかな食事を、罪深いものだとの悪名を着せるばかりか、贅沢だとまで謗るのである。もちろん、かのディオゲネスの言葉こそ我々に向けて言われたものなのであろう――「メガラ人は明日死ぬ者のように食料を買い込み、決して死なぬ者のように家を建てる」と。

15

Sed stipulam quis in alieno oculo facilius perspicit, quam in suo trabem. Tot tribubus et curiis et decuriis ructantibus acescit aër. Saliis coenaturis creditor erit necessarius. Herculanarum decimarum et polluctorum sumptus tabularii supputabant. Apaturiis, Dionysiis, mysteriis Atticis coquorum delectus indicentur. Ad fumum coenae Serapiacae sparteoli excitabuntur. De solo triclinio Christianorum retractatur,

PL 1, 474A

しかし、他人の目にある藁くずは、自分の目にある梁よりもたやすく見分けられるものである。あれほど多くのトリブス、クリア(区)、デクリアがげっぷをするので空気は酸っぱくなり、サリイ祭司団が食事をする際には金貸しが不可欠になり、ヘルクレスへの十分の一税や供犠の宴の費用は帳簿係が計算し、アパトゥリア祭、ディオニュシア祭、アッティカの秘儀祭のためには料理人の徴集が布告され、セラピス神の饗宴の煙には消防隊(スパルテオリ)が駆り出されるであろう――それなのに、キリスト教徒の食堂だけが問題にされるのである。

16

Coena nostra de nomine rationem sui ostendit; id vocatur, quod dilectio penes Graecos est. Quantiscumque sumptibus constet, lucrum est pietatis nomine facere sumptum, siquidem inopes quosque refrigerio isto juvamus, non qua penes vos parasiti affectant ad gloriam famulandae libertatis sub auctoramento ventris inter contumelias saginandi, sed qua penes Deum major est contemplatio mediocrium.

PL 1, 475A

我々の食事は、その名からしてその由来を示している。それはギリシア人の間で「愛」と呼ばれるものにちなんで名づけられているのである。どれほどの費用がかかろうとも、敬虔の名において費用を払うことは利得である。なぜなら、我々はその慰めの食事によって、貧しい人々を助けるからである――それは諸君のもとで居候たちが、恥辱にまみれながら腹を満たされるという奴隷的自由の栄誉を求めて振る舞うようなやり方によってではなく、神のもとにおいて弱き者たちへの配慮がより重んじられるやり方によってなのである。

17

Si honesta caussa est convivii, reliquum ordinem disciplinae aestimate, qui sit de religionnis officio: nihil vilitatis, nihil immodestiae admittit; non prius discumbitur, quam oratio ad Deum praegustetur; editur quantum esurientes capiunt; bibitur quantum pudicis est utile.

PL 1, 475A

もしその食事の動機が正当であるならば、その理由に照らして、規律の残りの部分をも評価していただきたい。それは信仰の務めに関わることであるから、卑俗なことも、慎みを欠くことも一切許容しない。神への祈りを先に味わうことなしには、誰も食卓に着かない。食べるのは、空腹の者が満たされる分だけである。飲むのは、慎み深い者にとって有益な分だけである。

18

Ita saturantur, ut qui meminerint etiam per noctem adorandum Deum sibi esse; ita fabulantur, ut qui sciant dominum audire. Post aquam manualem et lumina, ut quisque de scripturis sanctis vel de proprio ingenio potest provocatur in medium Deo canere hinc probatur quomodo biberit. Oeque oratio convivium dirimit.

PL 1, 476A

彼らは満腹するが、それは夜通し神を礼拝すべきことを覚えている者としてであり、彼らは語り合うが、それは主が聞いておられることを知る者としてである。手を洗う水と灯りが運ばれた後、聖書からであれ、自分自身の才によってであれ、できる者は皆の前に進み出て神への賛歌を歌うよう促される。そこから、その者がどれほど飲んだかが試される。同様に、祈りが宴を終わらせる。

19

Inde disceditur non in catervas caesionum neque n classes discursationum, nec in eruptiones lasciviarum, sed ad eamdem curam modestiae et pudicitiae ut qui non tam coenam coenaverint, quam disciplinam.

PL 1, 477B

そこから人々が退くのは、乱闘の群れとしてでも、駆け回る一団としてでも、放埒の爆発としてでもなく、慎みと貞潔への同じ配慮をもってである――あたかも彼らが夕食を食したというよりも、規律を食したかのように。

20

Haec coitio christianorum merito sane illicita, si illicitis pari merito damnanda, [si non dissimilis damnandis,] si quis de ea queritur eo titulo, quo de factionibus querela est.

PL 1, 478A

このキリスト教徒の集会は、もしそれが不法な党派と同等であるならば、当然にも不法とされてよかろうし、もし誰かがそれを、党派に対する非難の名のもとで訴えるならば、当然にも断罪されてよかろう。

21

In cujus perniciem aliquando convenimus? Hoc sumus congregati, quod et dispersi; hoc universi, quod et singuli; neminem laedentes, neminem contristantes. Quum probi, quum boni coeunt, quum pii, quum casti congregantur, non est factio dicenda, sed curia.

PL 1, 478A

いったい我々は、誰の破滅のためにかつて集ったことがあろうか。我々は、集まっているときも散っているときと変わらず、全体としてあるときも各人としてあるときと変わらない。誰も傷つけず、誰をも悲しませない。正しい者たちが、善き者たちが集うとき、敬虔な者たちが、清らかな者たちが集うとき、それは党派と呼ばれるべきではなく、むしろ「元老院(クリア)」と呼ばれるべきなのである。

Caput XL

第XL章PL 1, 479A
1

At e contrario illis nomen factionis ac commodandum est, qui in odium bonorum conspirant, qui adversum sanguinem innocentium conclamant, praetexentes sane ad odii defensionem illam quoque vanitatem, quod existiment omnis publicae cladis, omnis popularis incommodi christianos esse in caussa.

PL 1, 479A

しかし逆に、「党派」という名は、善良で正しい人々への憎悪において共謀し、罪なき者たちの血に対して叫び声をあげる者たち――彼らはその憎悪を正当化するために、あらゆる公の災厄、あらゆる民衆の不幸の原因はキリスト教徒にあると考えるという、あの空虚な口実さえ用いる者たちである――にこそふさわしく与えられるべきなのである。

2

Si Tiberis ascendit in moenia, si Nilus non ascendit in arva, si coelum stetit, si terra movit, si fames, si lues, statim CHRISTIANOS AD LEONEM. Tantos ad unum?

PL 1, 480A

もしティベリス河が城壁にまで溢れ上れば、もしナイル河が田畑にまで水を上らせなければ、もし天が動きを止めれば、もし大地が揺れれば、もし飢饉があれば、もし疫病があれば、たちまち「キリスト教徒を獅子に!」と叫ばれるのである。これほど多くの者を、ただ一頭に対してか。

3

Oro vos, ante Tiberium, id est ante Christi adventum, quantae clades orbem et urbem ceciderunt? Legimus Hieran, Anaphen et Delon et Rhodon et Co insulas multis cum millibus hominum pessum abiisse.

PL 1, 480A

私は諸君に問いたい。ティベリウス帝以前、すなわちキリストの降臨以前に、いかに多くの災厄が世界と都市とを襲ったことであろうか。我々が読むところによれば、ヒエラ、アナフェ、デロス、ロドス、コスの島々は、幾千もの人々もろとも没し去ったという。

4

Memorat et Plato majorem Asiae et Africae terram Atlantico mari creptam. Sed et mare Corinthium terrae motus ebibit, et vis undarum Lucaniam Italiae abscissam in Siciliae nomen relegavit. Haec utique non sine injuria incolentium accidere potuerunt.

PL 1, 481A

プラトンもまた、アジアあるいはアフリカよりも大きな陸地が、大西洋の海によって奪い去られたことを語っている。さらにコリントスの海は地震によって飲み干され、波の勢いはルカニアを切り離してシチリアという名に編入してしまった。これらのことは、そこに住む者たちに何の被害もなく起こったはずはあるまい。

5

Ubi vero tunc, non dicam deorum vestrorum contemptores christiani, sed ipsi dii vestri, cum totum orbem cataclysmus abolevit, vel ut Plato putavit, campestre solummodo?

PL 1, 482A

では、そのときいったいどこにいたのか。諸君の神々を侮る者たるキリスト教徒は、とは言うまい。ほかならぬ諸君の神々自身は、大洪水が全世界を――あるいはプラトンが考えたところでは平野部のみを――滅ぼし尽くしたそのとき、いったいどこにいたのであろうか。

6

Posteriores enim illos clade diluvii contestantur ipsae urbes, in quibus nati mortuique sunt, etiam quas condiderunt; neque enim alias in hodiernum manerent, nisi et ipsae postumae cladis illius.

PL 1, 482A

かの神々があの洪水の災厄より後の者であることは、彼らが生まれまた死んだ都市そのもの、さらには彼ら自身が建てた都市そのものが証ししている。なぜなら、それらの都市もまたあの災厄の後に生まれたものでなかったなら、今日まで存続してはいなかったはずだからである。

7

Nondum judaeum ab Aegypto examen Palaestina susceperat, nec jam illic christianae sectae origo consederat, quum regiones affines ejus Sodoma et Gomorra igneus imber exussit. Olet adhuc incendio terra, et si qua illic arborum poma conantur, oculis tenus, caeterum contacta cinerescunt.

PL 1, 483A

パレスチナはまだエジプトから来たユダヤ人の群れを受け入れてはおらず、キリスト教という宗派の起源もいまだそこに根を下ろしてはいなかった。そのとき、パレスチナに隣接する地方であるソドムとゴモラを、火の雨が焼き尽くしたのである。その地は今なお焼け焦げの臭いを放っており、もしそこに木の実がなることがあっても、それは目に見えるかぎりで実ろうと試みるばかりで、触れれば灰と化してしまうのである。

8

Sed nec Tuscia jam tunc atque Campania de Christianis querebatur, quum Volsinios de coelo, Tarpeios de suo monte perfudit ignis. Nemo adhuc Romae Deum verum adorabat, cum Annibal apud Cannas Romanos annulos, caedes suas, modio metiebatur. Omnes dii vestri ab omnibus colebantur, cum ipsum Capitolium Senones occupaverunt.

PL 1, 485A

さらに、ウルシニイが天から降る火に、ポンペイがその山から流れる火に浸された当時、トゥスキアもカンパニアも、まだキリスト教徒について訴えることなどしていなかった。ハンニバルがカンナエで、殺したローマ人の指輪を升で量っていた当時、ローマではまだ誰一人として真の神を礼拝していなかった。セノネス族がまさにあのカピトリウムの丘を占領していた当時、諸君の神々は皆、あらゆる人々によって崇拝されていたのである。

9

Et bene, quod si quid adversi accidit urbibus, eaedem clades templorum quae et moenium fuerunt, ut jam hoc revincam, non a deis evenire, quia et ipsis evenit.

PL 1, 485A

しかも好都合なことに、都市に何らかの災いが降りかかるとき、神殿を襲った災厄も城壁を襲った災厄も同一のものであった。これによって私は、それらの災厄が神々から生じるものではないことを、いまや反証しうるのである。なぜなら、その災厄は神々自身にも降りかかっているのだから。

10

Semper humana gens male de Deo meruit: primo quidem ut inofficiosa ejus, quem cum intelligeret ex parte, non solum non requisivit timendum, sed et alios sibi citius commenta est quos coleret; dehinc quod non inquirendo innocentiae magistrum, et nocentiae judicem et exactorem, omnibus vitiis et criminibus inolevit.

PL 1, 486A

人類は常に神に対して悪しく報いてきた。まず第一に、神への務めを欠く者として、部分的にはこれを知りながら、これを尋ね求めることをせず、そのうえ自らのために崇拝すべき別の神々まで考え出したという点においてである。次に、無垢を教える師にして、罪責を裁きその罰を取り立てる方を尋ね求めなかったがゆえに、あらゆる悪徳と罪過のうちに凝り固まってしまったという点においてである。

11

Caeterum si requisisset, (sequeretur, ut) cognosceret et recognosceret requisitum, et recognitum observaret, et observatum magis propitium experiretur quam iratum.

PL 1, 486A

しかし、もし人類が神を尋ね求めていたならば、当然その結果として、求めた神を知り、知った神を敬い畏れ、敬い畏れた神を、怒れる神としてよりもむしろ恵み深い神として経験したはずであった。

12

Eumdem ergo nunc quoque scire debet iratum, quem et retro semper, priusquam Christiani nominarentur. Cujus bonis utebatur ante editis, quam deos sibi fingeret, cur non ab eo etiam mala intelligit evenire, cujus bona esse non sensit? Illius rea est, cujus et ingrata.

PL 1, 486C

それゆえ人類は、今もなお、かつてキリスト教徒という名がまだ呼ばれる前から常にそうであったのと同じ神が、怒っておられることを知るべきなのである。人類が自分たちのために神々を作り上げる以前から享受していたその恩恵の主が、いったい誰であったのかを感じ取らなかった以上、その同じ主から悪もまた生じることを、なぜ理解しないのであろうか。人類は、恩恵を受けた当の相手に対して、まさにその恩知らずのゆえに有罪なのである。

13

Et tamen si pristinas clades comparemus, leviora nunc accidunt, ex quo christianos a Deo orbis accepit. Ex eo enim et innocentia seculi iniquitates temperavit, et deprecatores Dei esse coeperunt.

PL 1, 487A

だが、それでもなお、かつての災厄と比べてみようではないか。世界が神からキリスト教徒を受け取って以来、今日起こる災厄はより軽いのである。それというのも、その時以来、〔キリスト教徒の〕無垢がこの世の不義を和らげ、また神に執り成しを乞う者たちが現れ始めたからである。

14

Denique cum ab imbribus aestiva hiberna suspendunt et annus in cura est, vos quidem, quotidie pasti statimque pransuri, balneis et cauponis et lupanaribus operati, aquilicia Jovi immolatis, nudipedalia populo denuntiatis, coelum apud Capitolium quaeritis, nubila de laquearibus exspectatis, aversi ab ipso et deo et coelo.

PL 1, 487A

さて、夏に雨が降らず冬にも降らずに雨季が滞り、一年の収穫が案じられるようになると、諸君は、日々満腹し、すぐにまた食事に向かい、風呂屋も居酒屋も遊女屋も休みなく営業させながら、ユピテルに雨乞いの生贄を献げ、民衆に裸足の行進を布告し、カピトリウムのあたりに天を求め、天井の格子から雲が現れるのを待ち望むのである――神ご自身からも、天そのものからも背を向けたままで。

15

Nos vero jejuniis aridi et omni continentia expressi, ab omni vitae fruge dilati, in sacco et cinere volutantes, invidia coelum tundimus, Deum tangimus, et cum misericordiam extorserimus, Jupiter honoratur

PL 1, 487D

しかし我々は、断食によって痩せ衰え、あらゆる節制によって絞り上げられ、人生のあらゆる楽しみを先延ばしにし、粗衣と灰の中に身を転がしながら、しつこいまでに天を叩き、神に触れる。そしてついに憐れみをもぎ取ったとしても――称えられるのはユピテルなのである。

Caput XLI

第XLI章PL 1, 488B
1

Vos igitur importuni rebus humanis, vos reipublicorum incommodorum, vos malorum illices semper, apud quos Deus spernitur, statuae adorantur. Utique enim credibilius haberi debet, eum irasci qui negligatur, quam qui coluntur:

PL 1, 488B

されば諸君こそ人間の営みにとって厄介者であり、諸君こそ罪ある者、公共の災厄を常に招き寄せる誘因なのである。諸君のもとでは神は蔑ろにされ、彫像が拝まれているのだから。実に、崇められている者どもが怒ると考えるよりも、蔑ろにされている方こそ怒っておられると考える方が、はるかに信ずるに値するはずである。

2

aut nae illi iniquissimi, si propter Christianos etiam cultores suos laedunt, quos separare deberent a meritis Christianorum. Hoc, inquitis, et in Deum vestrum repercutere est, qui et ipse patiatur propter profanos etiam cultores suos laedi. Admittite prius dispositiones ejus, et non retorquebitis.

PL 1, 488B

さもなくば、彼ら〔神々〕はこの上なく不正な者どもということになろう。もしキリスト教徒のゆえに自分たちの崇拝者までも害するのであれば――彼らはその崇拝者をこそ、キリスト教徒の所業の報いから引き離してやるべきであったのに。「それは」と諸君は言う、「諸君の神にも撥ね返ることだ。もし彼もまた同じことを甘受し、涜聖の輩のゆえに自らの礼拝者までもが害を被るのであれば」と。まずは彼〔神〕の配剤を認めよ。さすれば、それをこちらに投げ返すことはできまい。

3

Qui enim semel aeternum judicium destinavit post saeculi finem, non praecipitat discretionem, quae est conditio judicii, ante saeculi finem. Aequalis est interim super omne hominum genus et indulgens et increpans; communia voluit esse et commoda profanis et incommoda suis, ut pari consortio omnes et lenitatem ejus et severitatem experiremur.

PL 1, 489A

一度、世の終わりの後に永遠の裁きを定めた方は、裁きの条件たる識別を、世の終わりの前に急ぎはしない。その間、彼はあらゆる人類の上に等しくあり、寛容でもあり叱責もする者である。彼は、涜聖の者どもへの恩恵も、自らの民への災厄も、共通のものであることを望んだ。それは、すべての者が等しく分かち合いつつ、彼の柔和と厳格の両方を経験するためである。

4

Quia haec ita didicimus apud ipsum, diligimus lenitatem, metuimus severitatem, vos contra utramque despicitis; et sequitur, ut omnes saeculi plagae nobis, si forte, in admonitionem, vobis in castigationem a Deo obveniant.

PL 1, 489A

我々はこのことをまさに神御自身から学んだがゆえに、その柔和を愛し、その厳格を畏れる。ところがお前たちはその両方を等しく蔑ろにする。したがって当然の帰結として、この世のあらゆる災厄は、我々にはもしそうなるとしても訓戒として、お前たちには懲罰として、神から下ることになる。

5

Atquin nos nullo modo laedimur: imprimis quia nihil nostra refert in hoc aevo, nisi de eo quam celeriter excedere; dehinc, quia si quid adversi infligitur, vestris id meritis deputatur. Sed etsi aliqua nos quoque perstringunt ut vobis cohaerentes, laetamur magis recognitione divinarum praedicationum, confirmantium scilicet fiduciam et fidem spei nostrae. Si vero ab eis quos colitis omnia vobis mala eveniunt nostri caussa, quid colere perseveratis tam ingratos, tam injustos, qui magis vos in dolorem Christianorum juvare et asserere debuerant?

PL 1, 489B

とはいえ我々は決して害を被ってはいない。第一に、この世においては、いかに速やかにここを去るかということのほか、我々には何のかかわりもないからである。次に、もし何か災いが加えられるとしても、それは諸君自身の所業の報いに帰せられるからである。だが、諸君と結びついている者として我々にも何かがかすめかかるとしても、我々はむしろ喜ぶ。神の預言がそのとおりであったと認めることによって、我々の希望の確信と信仰とが強められるからである。しかし、もし諸君が拝んでいる者どもから、我々のゆえにあらゆる災いが諸君に降りかかるというのなら、なぜかくも恩知らずで、かくも不正な者どもを拝み続けるのか。彼らこそ、キリスト教徒に対する諸君の憤りにおいて、諸君を助け、擁護すべきであったはずなのに〔彼らは諸君をキリスト教徒の所業の報いから引き離すべきであったのに〕。

Caput XLII

第XLII章PL 1, 491A
1

Sed alio quoque injuriarum titulo postulamur, et infructuosi in negotiis dicimur. Quo pacto homines vobiscum degentes, ejusdem victus, habitus, instructus, ejusdem ad vitam necessitatis? Neque enim Brachmanae aut Indorum gymnosophistae sumus, sylvicolae et exules vitae.

PL 1, 491A

しかし我々は、また別の非難の名目でも訴えられている。すなわち、我々は商売にとって無益な者だと言われるのである。だが、お前たちと共に暮らし、同じ食物、同じ衣服、同じ調度、生活に必要な同じものを用いている人間が、どうしてそうだと言えようか。我々はバラモンでもなければ、インドの裸行者、すなわち森に棲み世を捨てた者でもないのである。

2

Meminimus gratiam nos debere Deo Domino Creatori; nullum fructum operum ejus repudiamus; plane temperamus, ne ultra modum aut perperam utamur. Itaque non sine foro, non sine macello, non sine balneis, tabernis, officinis, stabulis, nundinis vestris, caeterisque commerciis cohabitamus in hoc saeculo.

PL 1, 491A

我々は、創造主にして主なる神に感謝を負うていることを忘れない。神の御業の実りを何ひとつ拒みはしない、ただ節度をわきまえ、度を過ごして、あるいは誤った仕方でそれを用いないようにするだけである。だからこそ我々は、この世にあって、広場も、食料市場も、浴場も、店も、工房も、宿屋も、お前たちの定期市も、その他の商取引もなしに、お前たちと共に暮らしているわけではないのである。

3

Navigamus et nos vobiscum et militamus, et rusticamur, et mercamur, proinde miscemus artes, operas nostras publicamus usui vestro. Quomodo infructuosi videamur negotiis vestris, cum quibus et de quibus vivimus, non scio.

PL 1, 492A

我々もお前たちと共に航海し、共に兵役に就き、共に農耕を営み、同様に商取引にも携わっている。技芸や仕事の成果をお前たちの用に供している。我々はお前たちと共に生き、またお前たちによって糧を得ているというのに、いかにしてお前たちの商売にとって無益に見えるのか、私にはわからない。

4

Sed si caeremonias tuas non frequento, attamen et illa die homo sum. Non lavo sub noctem Saturnalibus, ne et noctem et diem perdam; attamen lavo et debita hora et salubri, quae mihi et calorem et sanguinem servet; rigere et pallere post lavacrum mortuus possum.

PL 1, 492A

しかし、たとえ私がお前の祭儀に足しげく通わないとしても、その日にもやはり私は人間である。私はサトゥルナリア祭の明け方に湯浴みはしない、夜も昼も無駄にしないためである。けれども私は、私に温もりと血の巡りとを保ってくれる、ふさわしく健やかな時刻に湯浴みをする。湯浴みの後に強張り青ざめるのは、死人になってからでよいのだ。

5

Non in publico Liberalibus discumbo, quod bestiariis supremam coenantibus mos est; attamen ubi ubi de copiis tuis coeno.

PL 1, 492D

私はリベラリア祭に公然と横臥して食事をすることはない。それは、最後の食事をする闘獣士たちの習わしである。しかし、どこであれ、私はお前たちの豊かな産物から食事をとる。

6

Non emo capiti coronam. Quid tua interest, emptis nihilominus floribus quomodo utar? puto gratius (esse) liberis et solutis et undique vagis; sed etsi in coronam coactis, nos coronam naribus novimus, viderint qui per capillum odorantur.

PL 1, 493A

私は頭に冠を買わない。買ったからといって、その花をどう使おうが、お前に何のかかわりがあろうか。私は花が自由に、解き放たれ、あちこちに漂っている方が心地よいと思う。だがたとえ冠にまとめられたものであっても、我々は冠を鼻で知っている。髪を通して匂いを嗅ぐ者たちに、それは任せておこう。

7

Spectaculis non convenimus; quae tamen apud illos coetus venditantur si desideravero, libentius de suis locis sumam. Thura plane non emimus; si Arabiae queruntur, scient Sabaei pluris et carioris suas merces christianis sepeliendis profligari, quam diis fumigandis.

PL 1, 493A

我々は見世物には集わない。しかし、あの群衆のもとで売られている品を欲しいと思えば、それらの品が本来売られている場所から、より自由に手に入れよう。乳香は確かに買わない。もしアラビアの人々が不平を言うなら、サバイア人は知るがよい、彼らの品は、神々にくゆらせるためよりも、キリスト教徒を葬るためにこそ、より多く、より高価に費やされているのだと。

8

Certe, inquitis, templorum vectigalia quotidie decoquunt, stipes quotusquisque jam jactat. Non (enim) sufficimus et hominibus et diis vestris mendicantibus opem ferre, nec putamus aliis quam petentibus impertiendum. Denique porrigat manum Jupiter et accipiat, aliis quam petentibus impertiendum. Denique porrigat manum Jupiter et accipiat, cum interim plus nostra misericordia insumit vicatim, quam vestra religio templatim.

PL 1, 494A

「確かに」とお前たちは言う、「神殿の収入は日々目減りしている。今どき賽銭を投げる者がどれほどいるか」と。我々は、人間にもお前たちの神々にも、施しを乞う両方に十分な助けを与える力はない。求めてくる者にでなければ施すべきでないと考えている。それならユピテルに手を差し出させ、受け取らせればよい。そうこうする間にも、我々の慈しみは、街ごとに、お前たちの信心が神殿ごとに費やす額よりも多くを費やしているのである。

9

Sed caetera vectigalia gratias Christianis agent ex fide dependentibus debitum, qua alieno fraudando abstinemus, ut, si ineatur quantum publico pereat fraude et mendacio vestrarum professionum, facile ratio haberi possit, unius speciei querela compensata pro commodo caeterarum rationum.

PL 1, 495A

だが、それ以外の税収については、キリスト教徒はお前たちに感謝されることになろう。信義に基づいて負債を支払い、他人のものを詐取することを慎むからである。もし調べてみれば、お前たち自身の申告における詐欺と虚偽とによって、税収がどれほど失われているか、容易に計算できよう。一つの部類の苦情は、他の勘定の利益によって十分に埋め合わされるのである。

Caput XLIII

第XLIII章PL 1, 495B
1

Plane confitebor, quinam, si forte, vere de sterilitate Christianorum conqueri possint. Primi erunt lenones, perductores, aquarioli, tum sicarii, venenarii, magi, item harioli, haruspices, mathematici.

PL 1, 495B

はっきりと告白しよう、もし本当にキリスト教徒の不毛さを嘆く資格のある者があるとすれば、それが誰であるかを。まず第一に来るのは、女衒、客引き、〔娼館の〕水汲み男、次いで刺客、毒殺者、魔術師、さらには腸卜師、卜占師、占星術師たちである。

2

His infructuosos esse magnus fructus est. Et tamen quodcumque dispendium est rei vestrae per hanc sectam, cum aliquo utique praesidio compensari potest. Quanti habetis, non dico qui jam de vobis daemonia excutiant, non dico jam qui pro vobis quoque vero Deo preces sternant, quia forte non creditis sed a quibus nihil timere possitis.

PL 1, 496A

これらの者どもにとって我々が無益であることは、大きな益なのである。

とはいえ、この宗派によってお前たちの財産に生じるいかなる損失も、何らかの守りによって埋め合わされうる。お前たちのうちに何人いるであろうか——お前たちから悪霊を追い払う者たちのことはもう言うまい、お前たちのためにも真の神に祈りを捧げる者たちのことも、おそらくお前たちは信じていないだろうからもう言うまい——しかし、お前たちが何ら恐れを抱かずにいられる相手が。

Caput XLIV

第XLIV章PL 1, 496B
1

At enim illud detrimentum reipublicae, tam grande quam verum, nemo circumspicit, illam injuriam civitatis nullus expendit, quum tot justi impendimur, quum tot innocentes erogamur.

PL 1, 496B

しかし、国家に生じるあの損失、まことに大きく、まことに真実な損失を顧みる者は誰もいない。あの国家への不正に思いを致す者は誰もいない。かくも多くの正しい者たちが費やされ、かくも多くの罪なき者たちが差し出されているというのに。

2

Vestros enim jam contestamur actus, qui quotidie iudicandis custodiis praesidetis, qui sententiis elogia dispungitis. Tot a vobis nocentes variis criminum elogiis recensentur; quis illic sicarius, quis manticucularius, quis sacrilegus, aut corruptor, aut lavantium praedo, idem etiam christianus adscribitur? aut cum christiani suo titulo offeruntur, quis ex illis etiam talis, quales tot nocentes?

PL 1, 496B

我々はいまやお前たち自身の訴訟記録を証人として呼び出す。お前たちは日々、囚人を裁く座に着き、判決によって罪状書きに決着をつけている。お前たちのもとでは、様々な犯罪の罪状書きによって、実に多くの罪人が記録されている。そこに名を連ねる刺客、掏摸、神殿荒らし、婦女を誘惑する者、浴場で客の物を奪う盗人——それらの者のうち、誰か一人でもあわせてキリスト教徒と書き加えられている者があるか。あるいは逆に、キリスト教徒がその名目のみによって差し出される時、彼らのうちの誰かが、あの多くの罪人たちと同じような人間であろうか。

3

De vestris semper aestuat carcer, de vestris semper metalla suspirant, de vestris semper bestiae saginantur, de vestris semper munerarii noxiorum greges pascunt. Nemo illic christianus, nisi hoc tantum, aut si et aliud, jam non christianus.

PL 1, 496B

牢獄はいつもお前たちの仲間で沸き立ち、鉱山はいつもお前たちの仲間で喘ぎ、猛獣はいつもお前たちの仲間で肥え太らされ、見世物の興行主はいつもお前たちの仲間の罪人の群れを養っている。そこにはキリスト教徒は一人もいない、ただ単にキリスト教徒であるという理由で捕らわれている者を除いては。あるいは、もし何か他の罪も犯しているならば、その者はもはやキリスト教徒ではないのである。

Caput XLV

第XLV章PL 1, 499A
1

Nos ergo soli innocentes. Quid mirum, si necesse est? Enimvero necesse est. Innocentiam a Deo edocti, et perfecte eam novimus ut a perfecto magistro revelatam, et fideliter custodimus, ut ab incontemptibili dispectore mandatam.

PL 1, 499A

ではやはり、無垢なのは我々だけなのだ。もしそれが必然であるとすれば、何の不思議があろうか。まことに、それは必然なのである。我々は神から無垢を教えられ、完全な師によって啓示されたものとしてそれを完全に知っており、蔑ろにできぬ監督者によって命じられたものとして、それを忠実に守っているのである。

2

Vobis autem humana aestimatio innocentiam tradidit, humana item dominatio imperavit; inde nec plenae nec adeo timendae estis disciplinae ad innocentiae veritatem. Quanta est prudentia hominis ad demonstrandum quid vere bonum? quanta auctoritas ad exigendum? tam illa falli facilis, quam ista contemni.

PL 1, 499A

しかしお前たちには、人間の判断が無垢を伝え、人間の権力が同じくそれを命じたにすぎない。それゆえお前たちは、無垢の真理に至るための、完全でもなければ、それほど畏るべきでもない規律のもとにあるにすぎない。人間の知恵が善を示す力は、その権威が善を要求する力に等しい。前者が欺かれやすいのと同じだけ、後者も蔑ろにされやすいのである。

3

Atque adeo quid plenius dictum est: non occides, an vero: ne irascaris quidem? Quid perfectius prohibere adulterium, an etiam ab oculorum solitaria concupiscentia arcere? Quid eruditius de maleficio, an et de maleloquio interdicere? Quid instructius, injuriam non permittere, an nec vicem injuriae sinere?

PL 1, 499A

さらに言えば、「殺すなかれ」と言うのと、「怒ることさえもするな」と教えるのと、いずれがより充全であろうか。姦淫を禁じることと、目のひそかな欲望からさえも遠ざけることと、いずれがより完全であろうか。悪事について禁じることと、悪しき言葉についても禁じることと、いずれがより深く教え諭すものであろうか。不正を許さぬことと、不正への仕返しさえも許さぬことと、いずれがより整った教えであろうか。

4

dum tamen sciatis ipsas quoque leges vestras, quae videntur ad innocentiam pergere, de divina lege ut antiquiore formam mutuatas. Diximus jam de Mosis aetate.

PL 1, 499B

ただし、無垢へと進んでいるように見えるお前たち自身の法律もまた、より古い型としての神の律法から借用されたものであることを、お前たちは知っておくべきである。我々はすでにモーセの時代について語った。

5

Sed quanta auctoritas legum humanarum, quum illas et evadere homini contingat, et plerumque in admissis delitescere, et aliquando contemnere ex voluntate vel necessitate

PL 1, 499B

しかし、人間の法律の権威にどれほどのものがあろうか。それは、多くの場合、罪を犯した後に身を隠す者にとっては逃れることも起こり、あるいは意志によって、あるいは必要に迫られて罪を犯す者にとっては、時に蔑ろにすることも起こるというのに。

6

delinquendi, recogitata etiam brevitate supplicii cujuslibet, non tamen ultra mortem remansuri? Sic et Epicurus omnem cruciatum doloremque depretiat, modicum quidem contemptibilem pronuntiando, magnum vero non diuturnum.

PL 1, 500A

さらに、これらのことを、いかなる刑罰であれ、それが死を越えてまで残ることはない以上、その短さに照らして考え直してみるがよい。かくしてエピクロスもまた、あらゆる責め苦と苦痛を軽んじ、軽いものは蔑むに値すると言い、大きなものは長続きしないと言うのである。

7

Enimvero nos qui sub Deo omnium speculatore dispungimur, quique aeternam ab eo poenam providemus, merito soli innocentiae occurrimus, et pro scientiae plenitudine, et pro latebrarum difficultate, et pro magnitudine cruciatus, non diuturni, verum sempiterni, eum timentes, quem timere debebit et ipse qui timentes judicat, Deum, non proconsulem timentes.

PL 1, 500A

しかし我々は、万物を見張る神のもとで検められる者であり、神から下される永遠の刑罰を予見する者であるがゆえに、当然にも我々だけが無垢に到達するのである。それは、知識の充満のゆえであり、身を隠すことの困難さのゆえであり、そして責め苦の大きさ——長く続くにとどまらず、とこしえに続くものである——のゆえである。我々は、恐れる者を裁く方御自身も恐れねばならぬはずの、その方を恐れているのだ。すなわち属州総督ではなく、神を恐れているのである。

Caput XLVI

第XLVI章PL 1, 501A
1

Constitimus, ut opinor, adversus omnium criminum intentionem, quae Christianorum sanguinem flagitat. Ostendimus totum statum nostrum, et quibus modis probare possimus ita esse, sicut ostendimus, ex fide scilicet et antiquitate divinarum litterarum, item ex confessione spiritualium potestatum. Quis nos revincere audebit, non arte verborum, sed eadem forma, qua probationem constituimus de veritate?

PL 1, 501A

我々は、キリスト教徒の血を要求するあらゆる罪状の告発に対して、思うに、しっかりと踏みとどまってきた。我々は自らの立場の全体を示し、我々が示した通りのものであることをいかにして証明しうるか、その方法をも示した。すなわち、神の文書の信頼性と古さから、そしてまた霊的な諸力の告白からである。誰が、言葉の技巧によってではなく、我々が真理についての証明を打ち立てたのと同じ方法によって、我々を論駁しようと敢えて試みるであろうか。

2

Sed dum unicuique manifestatur veritas nostra, interim incredulitas, dum de bono sectae hujus obducitur, quod usui jam et de commercio innotuit, non utique divinum negotium existimat, sed magis philosophiae genus. Eadem, inquit, et philosophi monent et profitentur: innocentiam, justitiam, patientiam, sobrietatem, pudicitiam.

PL 1, 501A

しかし、我々の真理が各人に明らかにされる間にも、不信仰はなお、この宗派の善さに——それはすでに日々の慣用と交際によって知られているのだが——覆われ心を動かされながら、それを断じて神的な事柄とは見なさず、むしろ哲学の一種と見なしている。「哲学者たちも」と彼らは言う、「同じ教え、すなわち無垢、正義、忍耐、節制、貞潔を勧め、また公言しているではないか」と。

3

Cur ergo quibus comparamur de disciplina, proinde illis non adaequamur ad licentiam impunitatemque disciplinae? vel cur et illi ut pares nostri non urgentur ad officia, quae nos non obeuntes periclitamur?

PL 1, 502A

それならばなぜ、教えの点で我々が比べられる相手であるはずの哲学者たちと、その教えに許されている自由と免責という点では対等に扱われないのか。あるいはなぜ、我々と同等であるはずの彼らが、我々がそれを行わなければ危険に晒される務めを、強いられないのか。

4

Quis enim philosophum sacrificare, aut dejerare, aut lucernas meridie vanas prostituere compellit? Quin imo et deos vestros palam destruunt, et superstitiones vestras commentariis quoque accusant, laudantibus vobis. Plerique etiam in principes latrant sustinentibus vobis. Et facilius statuis et salariis remunerantur, quam ad bestias pronuntiantur.

PL 1, 502A

いったい誰が哲学者に、犠牲を捧げよ、〔神々や皇帝の守護霊にかけて〕誓いを立てよ、真昼に空しい灯火をともせと強制するであろうか。それどころか彼らは、お前たちの神々を公然と論破し、お前たちの迷信を著作の中でさえ告発している、しかもお前たちはそれを称賛しているのだ。多くの者はまた、皇帝たちに向かって吠え立てているが、お前たちはそれを我慢している。そして彼らは、猛獣の刑に処せられるよりも、むしろ彫像や俸給によって報いられることの方が多いのである。

5

Sed merito; philosophi enim non christiani cognominantur. Nomen hoc philosophorum daemonia non fugat. Quidni, quum secundum deos philosophi daemonas deputent? Socratis vox est: si daemonium permittat. Idem et quum aliquid de veritate sapiebat, deos negans, Aesculapio tamen gallinaceum prosecari jam in fine jubebat credo ob honorem patris ejus, quia Socratem Apollo sapientissimum omnium cecinit. O Apollinem inconsideratum! Sapientiae testimonium reddidit ei viro, qui negabat deos esse.

PL 1, 503A

しかしそれには理由がある。彼らは哲学者と呼ばれるのであって、キリスト教徒とは呼ばれないからだ。この「哲学者」という名は悪霊を追い払わない。なぜか。哲学者たちは、神々に次ぐ者として悪霊を数えているからである。ソクラテスの言葉がそれを示す、「もしダイモニオンが許すなら」と。この同じ人物は、神々を否定するという点では真理について幾らかの知恵を持ちながらも、その最期にあたっては、アスクレピオスに雄鶏を屠るよう命じたのである。おそらくは、アスクレピオスの父〔アポロン〕への敬意からであろう。アポロンこそ、ソクラテスをあらゆる人間のうち最も賢い者と託宣した者だからである。ああ、思慮のないアポロンよ。彼は、神々が存在しないと否定していたその男に、知恵の証しを与えたのである。

6

In quantum odium flagrat veritas, in tantum qui eam ex fide praestat offendit; qui autem adulterat et affectat, hoc maxime nomine gratiam pangit apud insectatores veritatis, (

PL 1, 503A

真理が憎しみを燃え立たせる度合いに応じて、それを信仰をもって差し出す者は、それだけ人の怒りを買う。だが、真理を偽り飾り、単に気取ってみせる者は、まさにその理由によってこそ、真理の迫害者たちの間で好意を勝ち得るのである。

7

qua et illusores et contemptores. Mimice philosophi affectant veritatem et affectando corrumpunt, ut qui gloriam captant; Christiani eam necessario appetunt et integre praestant, ut qui saluti suae curant.

PL 1, 507A

このように、哲学者たちは、あざける者、腐敗させる者として、敵意をもって真理を気取り、気取ることによってこれを腐敗させる。栄光を狙う者たちであってみれば当然である。それに対してキリスト教徒たちは、必然的に真理を求め、それを完全なままに差し出す。自らの救いを気遣う者たちであってみれば当然である。

8

Adeo neque de scientia neque de disciplina, ut putatis, aequamur. Quid enim Thales ille princeps physicorum sciscitanti Croeso de divinitate certum renuntiavit, commeatus deliberandi saepe frustratus?

PL 1, 508A

このように、知識の点でも教えの点でも、お前たちが思うほどには我々は彼らと対等ではない。自然学者の第一人者であるあのタレスは、クロイソスが神性について尋ねた時、幾度も熟慮の猶予を求めながらも、確かな答えを何ら報告できなかったではないか。

9

Deum quilibet opifex christianus et invenit et ostendit et exinde totum, quod in Deo quaeritur, re quoque assignat; licet Plato affirmet factitatorem universitatis neque inveniri facilem, et inventum enarrari in omnes difficilem.

PL 1, 509A

しかるに、神を、キリスト教徒でありさえすればいかなる職人であれ、見出し、示すことができ、しかもそこから、神について問われるすべてのことを、行いによっても示し得るのである。プラトンは、宇宙の造り主は容易には見出されず、たとえ見出されたとしても、すべての人に語り明かすのは難しいと主張しているというのに。

10

Caeterum si de pudicitia provocemus, lego partem sententiae Atticae in Socratem corruptorem adolescentium pronuntiatam. Sexum nec femineum mutat Christianus. Novi et Phrynen meretricem Diogenis supra recubantis ardori subantem. Audio et quemdam Speusippum de Platonis schola in adulterio periisse. Christianus uxori suae soli masculus nascitur.

PL 1, 510A

さらにまた、もし貞潔について挑まれるなら、私はアッティカの判決の一部を読み上げよう、それは少年たちを堕落させた者としてソクラテスに下されたものである。キリスト教徒は女という性を〔男色によって〕変えることは決してない。私はまた、遊女プリュネが、その上に横たわるディオゲネスの情熱に煽られて発情するさまも知っている。またプラトンの学派に属するスペウシッポスなる者が、姦通のさなかに命を落としたとも聞いている。キリスト教徒は自分の妻に対してのみ男として生まれるのである。

11

Democritus excaecando semetipsum, quod mulieres sine concupiscentia aspicere non posset, et doleret si non esset potitus, incontinentiam emendatione profitetur. At christianus salvis oculis feminam videt, animo adversus libidinem caecus est.

PL 1, 511A

デモクリトスは、女たちを欲情なしに見ることができず、もし彼女らを我が物にできなければ苦しむことになるからといって、自ら盲目となることによって、その不節制を告白した。だがキリスト教徒は、目は無事のままで女を〔欲望をもって〕見ることをしない。彼は、情欲に対して、心において盲目なのである。

12

Si de probitate defendam, ecce lutulentis pedibus Diogenes superbos Platonis toros alia superbia deculcat. Christianus nec in pauperem superbit.

PL 1, 511A

もし正直さについて弁護するなら、見よ、泥にまみれた足で、ディオゲネスはプラトンの豪奢な寝台を、別種の高慢さをもって踏みにじった。だがキリスト教徒は、貧しい者に対してさえ高慢に振る舞うことはない。

13

Si de modestia certem, ecce Pythagoras apud Thurios, Zeno apud Prienenses tyrannidem affectant: Christianus vero nec aedilitatem.

PL 1, 511C

もし慎ましさを競うなら、見よ、ピュタゴラスはトゥリオイの人々のもとで、ゼノンはプリエネの人々のもとで、僭主の地位を狙った。だがキリスト教徒は按察官の地位さえも狙わない。

14

Si de animi aequitate congrediar, Lycurgus αποκαρτερησιν optavit, quod leges ejus Lacones emendassent: Christianus etiam damnatus gratias agit. Si de fide comparem, Anaxagoras depositum hospitibus denegavit: Christianus etiam extra fidelis vocatur.

PL 1, 512A

もし平静さについて論じ合うなら、リュクルゴスは、スパルタ人が自分の法律を修正したという理由で、絶食して死ぬことを選んだ。だがキリスト教徒は、罪に定められてさえ感謝を捧げる。もし誠実さを比べるなら、アナクサゴラスは客人からの預かり物を返すことを拒んだ。だがキリスト教徒は、〔自分の共同体の〕外にあってさえ誠実な者と呼ばれる。

15

Si de simplicitate consistam, Aristoteles familiarem suum Hermiam turpiter loco excedere fecit; Christianus nec inimicum suum laedit. Idem Aristoteles tam turpiter Alexandro regendo potius adulatur, quam Plato Dionysio ventris gratia venditatur.

PL 1, 513A

もし率直さについて立つなら、アリストテレスは自分の友人ヘルミアスを恥ずべき仕方でその地位から追い出した。だがキリスト教徒は自分の敵にさえ害を加えない。同じアリストテレスは、むしろ〔師として〕導き正すべきであったアレクサンドロスに、これほど恥ずべき仕方で追従した。それはちょうど、プラトンが腹のためにディオニュシオスに身を売ったのと同様である。

16

Aristippus in purpura sub magna gravitatis superficie nepotatur, et Hippias, dum civitati insidias disponit, occiditur. Hoc pro suis omni atrocitate dissipatis nemo unquam christianus tentavit.

PL 1, 513A

アリスティッポスは紫の衣をまとい、重々しさの見かけの下で放蕩に耽った。イクテュアスは国家に対する陰謀を企てている最中に殺された。このような企てを、あらゆる残虐の限りを尽くして滅ぼされた自分の仲間のためであってさえ、いまだかつてキリスト教徒は試みたことがない。

17

Sed dicet aliquis, etiam de nostris excedere quosdam a regula disciplinae; desinunt tum christiani haberi penes nos, philosophi vero illi eum talibus factis in nomine et in honore sapientiae perseverant apud vos. Quid

PL 1, 514A

だが誰かはこう言うであろう、我々のうちにも、教えの規範から脱落する者があると。しかし、そのような者たちは、我々のもとではもはやキリスト教徒とは見なされなくなる。ところがあの哲学者たちは、そのような行いをしながらも、知恵の名と誉れとを保ち続けるのである。

18

adeo simile philosophus et christianus, Graeciae discipulus et Coeli, famae negotiator et salutis, verborum et factorum operator, rerum aedificator et destructor, interpolator erroris et integrator veritatis, furator ejus et custos.

PL 1, 514A

かくして、哲学者とキリスト教徒との間に、いかなる類似があろうか。ギリシアの弟子と天の弟子、名声の商人と生命の商人、言葉を操る者と行いを成す者、事物の建設者と破壊者、誤謬の友と誤謬の敵、真理を偽り飾る者と、真理を全きものとして回復しこれを言い表す者、その盗人とその守り手と——。

Caput XLVII

第XLVII章PL 1, 515B
1

Adhuc enim mihi proficit antiquitas praestructa divinae litteraturae, quo facile credatur thesaurum eam fuisse posteriori cuique sapientiae. Et si non onus jam voluminis temperarem, etiam excurrerem in hanc quoque probationem.

PL 1, 515B

真理はすべてのものより古い、私の誤りでなければ。そしてこのことは、神の文書というあらかじめ築かれた古さが私に益するところであり、それによって、真理こそがのちのあらゆる知恵の宝庫であったと容易に信じられるようになるのである。もしすでにこの書物の分量を控えていなければ、私はこの証明にも踏み込んだであろう。

2

Quis poetarum, quis sophistarum, qui non de prophetarum fonte potaverit? Inde igitur philosophi sitim ingenii sui rigaverunt; nam quia quaedam de nostris habent, ea propter nos comparant illis. Inde, opinor, et a quibusdam philosophia legibus quoque ejecta est, a Thebanis dico, a Spartiatis et Argivis.

PL 1, 516A

詩人であれ、詭弁家であれ、預言者たちの泉から全く飲むことのなかった者があろうか。それゆえ哲学者たちは、そこから自らの才知の渇きを潤したのであり、その結果、彼らが我々のものから得ているまさにそのものが、我々を彼らと同列に並べることになるのである。それゆえだと思うが、哲学そのものも、ある人々によって——テーバイ人、スパルタ人、アルゴス人によってのことを言うのだが——追放されたのである。

3

Dum ad nostra conantur et homines gloriae, ut diximus, et eloquentiae solius libidinosi, si quid in sanctis offenderunt digestis, exinde regestum pro instituto curiositatis ad propria verterunt, neque satis credentes divina esse, quo minus interpolarent, neque satis intelligentes, ut adhuc tunc subnubila, etiam ipsis Judaeis obumbrata, quorum propria videbantur.

PL 1, 516A

我々のもとにあるものを我が物にしようとする間、名声を求める人々も、また、すでに述べたように、ただ雄弁のみを渇望する人々も、もし聖なる〔文書〕の中に、彼らの好奇心にかなう仕方で整理されたものを見出せば、それを自分自身の作品へと転用した。彼らはそれが神的なものであると十分には信じなかったので、それを改変することをためらわず、また十分には理解もしなかった。それはまだその頃、これらの文書が、それを本来の所有者と見なされていたユダヤ人自身にとってさえ影に覆われ、曇っていたからである。

4

Nam et si qua simplicitas erat veritatis, eo magis scrupulositas humana fidem aspernata nutabat, per quod in incertum miscuerunt etiam quod invenerant certum.

PL 1, 516B

というのも、たとえ真理の中に何らかの単純さがあったとしても、それだけ人間の詮索癖は、信仰を蔑んで揺れ動き、それによって、彼らが見出した確かなものにさえ、不確かなものを混ぜ入れてしまったのである。

5

Inventum enim solummodo Deum non ut invenerant disputaverunt, ut de qualitate et de natura ejus et de sede disceptent,

PL 1, 517A

実に彼らは、神を見出しはしたものの、見出したままにこれを論じることをせず、その性質について、その本性について、その所在について論争したのである。

6

Alii incorporalem asseverant, alii corporalem, qua platonici, qua et stoici; alii ex atomis, alii ex numeris qua Epicurus et Pythagoras, alii ex igne, qua Heraclito visum est; et Platonici quidem curantem rerum; contra Epicurei otiosum et inexercitum, et ut ita dixerim, neminem humanis rebus;

PL 1, 518A

ある者は非物体的であると主張し、ある者は物体的であると主張する——プラトン派とストア派とがそうであるように。ある者は原子から成ると言い、ある者は数から成ると言う——エピクロスとピュタゴラスがそうであるように。またある者は火から成ると言う——ヘラクレイトスがそう見たように。そしてプラトン派は、神が事物を配慮していると言うのに対し、エピクロス派はこれと反対に、神は暇であり何もせず、いわば人間の事柄にとっては誰でもないに等しいと言う。

7

positum vero extra mundum Stoici, qui figuli modo extrinsecus torqueat molem hanc, intra mundum Platonici, qui gubernatoris exemplo, intra illud maneat, quod regat.

PL 1, 518A

ストア派は神を世界の外に置き、あたかも陶工のように外側からこの塊を回すとし、プラトン派は神を世界の内に置き、あたかも舵取りのように、自らが治めるものの内にとどまるとする。

8

Si et de ipso mundo natus innatusve sit, decessurus mansurusve sit variant sic et de animae statu, quam alii divinam et aeternam, alii dissolubilem contendunt: ut quis sensit, ita et intulit aut reformavit.

PL 1, 519A

このように、世界そのものについても、それが生まれたものか生まれざるものか、いずれ滅びるのか存続するのかについて、彼らの見解は分かれる。同様に魂の状態についても、ある者はそれを神的で永遠のものだと主張し、ある者は解消されうるものだと主張する。各人が思うところに従って、それぞれ導き出したり、作り直したりするのである。

9

Nec mirum, si vetus instrumentum ingenia pbilosophorum interverterunt. Ex horum semine et nostram hanc novitiolam paraturam viri quidam suis opinionibus ad philosophicas sententias adulteraverunt, et de una via obliquos multos tramites et inexplicabiles sciderunt. Quod ideo suggesserim, ne cui nota varietas sectae hujus in hoc quoque nos philosophis adaequare videatur, et ex varietate defensionum indicet veritatem.

PL 1, 519A

哲学者たちの才知が、古き契約の書〔旧約聖書〕を歪めたとしても、何の不思議もない。この種から、我々のこの新しい備え〔福音の教え〕までもが、ある人々によって、自分自身の意見によって哲学的な学説へと不純にされ、一つの道から多くの曲がりくねった、説明のつかない小道へと切り分けられてしまった。私がこのことをあえて述べるのは、この宗派に見られる多様性が、この点においても我々を哲学者たちと同列に見せてしまい、その弁明の多様性から真理そのものを判断させてしまうことのないようにするためである。

10

Expedite autem praescribimus adulteris nostris illam esse regulam veritatis, quae veniat a Christo, transmissa per comites ipsius, quibus aliquanto posteriores diversi isti commentatores probabuntur.

PL 1, 519B

しかし我々は、我々に対するこれらの不純な改変者たちに対して、明確にこう規定する。真理の規範とは、キリストから、その側近たちを通して伝えられたものであり、これらのさまざまな解釈者たちは、彼らよりもいくらか後の時代の者であることが証明されるであろう、と。

11

Omnia adversus veritatem de ipsa veritate constructa sunt, operantibus aemulationem istam spiritibus erroris. Ab his adulteria hujusmodi salutaris disciplinae subornata; ab his quaedam etiam fabulae immissae, quae de similitudine fidem infirmarent veritatis, vel eam sibi potius evincerent, ut quis ideo non putet Christianis credendum, quia nec poetis, nec philosophis, vel ideo magis Poetis et Philosophis existimet credendum, quia non christianis.

PL 1, 519B

真理に反するすべてのものは、真理そのものから作り上げられたのであり、誤りの霊どもがこの張り合いを働かせているのである。彼らによって、この救いの教えに対するこの種の不純な改変が仕組まれ、彼らによってまた、いくつかの作り話が持ち込まれた。それは、その類似性のゆえに真理への信を弱めるため、あるいはむしろその信を自分たちのものへと奪い取るためであった。かくてある者は、詩人にも哲学者にも信を置くべきではないのだから、キリスト教徒にも信を置くべきではない、と思うようになり、またある者は、キリスト教徒に信を置くべきではないのだから、むしろ詩人や哲学者にこそ信を置くべきだ、と考えるようになるのである。

12

Itaque et ridemur Deum praedicantes judicaturum. Sic enim et poetae et philosophi tribunal apud inferos ponunt. Si gehennam comminemur, quae est ignis arcani subterraneus ad poenam thesaurus, proinde decachinnamur. Sic enim et Pyriphlegethon apud mortuos amnis est.

PL 1, 520A

こうして我々は、神が裁きを行うであろうと宣べ伝えることで嘲笑される。だが、詩人も哲学者も、死者たちのもとに法廷を設けているではないか。もし我々がゲヘナ——それは秘められた火の、罰のための地下の宝庫である——を脅しの言葉として用いれば、それもまた同様に嘲笑の的とされる。だが、死者たちのもとにはピュリプレゲトンという川があるではないか。

13

Et si paradisum nominemus, locum divinae amoenitatis recipiendis sanctorum spiritibus destinatum, maceria quadam igneae illius zonae a notitia orbis communis segregatum, Elysii campi fidem occupaverunt.

PL 1, 520A

また、もし我々が楽園を——聖徒たちの霊を迎え入れるために定められた神的な喜びの場、あの燃える帯によって、一種の垣によって、この世の共通の知識から切り離された場所を——名指せば、エリュシオンの野がすでにこの信仰を占有してしまっている。

14

Unde haec, oro vos, philosophis aut poetis tam consimilia? non nisi de nostris sacramentis: si de nostris sacramentis, ut de prioribus, ergo fideliora sunt nostra, magisque credenda, quorum imagines quoque fidem inveniunt; si de suis sensibus, jam ergo sacramenta nostra imagines posteriorum habebuntur, quod rerum, forma non sustinet; nunquam enim corpus umbra aut veritatem imago praecedit.

PL 1, 520B

頼むから教えてほしい、これほどまでに似たものが、哲学者や詩人にどこから来たのか。我々の秘義からでなければあり得ない。もし我々の秘義から、それも先にあったものからだとすれば、我々のものの方がより信頼でき、より信じるに値するはずである。なぜなら、その模像さえも信を得ているのだから。もし彼ら自身の考えから出たものであるとすれば、我々の秘義の方が後代の模像だということになろうが、それは事物の形態が許すところではない。なぜなら、身体が影に先立たれることも、真理が模像に先立たれることも、決してないからである。

Caput XLVIII

第XLVIII章PL 1, 521A
1

Age jam, si quis philosophus affirmet, ut ait Laberius de sententia Pythagorae, hominem fieri ex mulo, colubram ex muliere, et in eam opinionem omnia argumenta eloquii virtute detorserit, nonne consensum movebit et fidem infiget etiam ab animalibus abstinendi? proptereaque persuasum quis hoc habeat, ne forte bubulam de aliquo proavo suo obsonet. At enim christianus, si de homine hominem ipsumque de Caio Caium reducem repromittat, statim illic vesica queritur, lapidibus magis, nec saltem caestibus a populo exigetur.

PL 1, 521A

さて、もし何らかの哲学者が、ラベリウスがピュタゴラスの説として語るように、人間は騾馬から生じ、蛇は女から生じると断言し、その見解に向けてあらゆる論証を弁舌の力によってねじ曲げたとしたら、それは同意を引き起こし、信をも植え付けはしないだろうか。それどころか、もしや自分の何代か前の祖先を牛肉として食卓に上せることになりはしないかと恐れて、動物の肉を断つよう説き伏せられる者さえ出てくるのではないか。しかしキリスト教徒が、人間から人間が、しかもガイウス自身からガイウスが再び戻ってくると約束するなら、民衆はもはや群れ集まって騒ぐだけでは済まさず、むしろ石を投げつけて彼を追い払うであろう。

2

Quasi non, quaecumque ratio praeest animarum humanarum in corpora reciprocandarum, ipsa exigat illas in eadem corpora revocari; quia hoc sit revocari, esse quod fuerant. Nam si non id sunt quod fuerant, id est, humanum et id ipsum corpus indutae, jam non ipsae erunt quae fuerant. Porro, quae jam non erunt ipsae, quomodo redisse dicentur? Aut aliud factae non erunt ipsae, aut manentes ipsae non erunt aliunde.

PL 1, 521A

もし何らかの理法が、人間の魂が肉体へと繰り返し戻ることを司っているとしたら、なぜ魂は同じ実体へと戻らないのか。というのも、以前あったものであることこそ、回復されるということだからである。今やそれらは、以前あったものと同じではない。以前あったものであることをやめない限り、かつてなかったものにはなり得なかったのだから。

3

Multis etiam jocis et otio opus erit, si velimus ad hanc partem lascivire, quis in quam bestiam reformari videretur. Sed de nostra magis defensione, qui proponimus, multo utique dignius credi, hominem ex homine rediturum, quemlibet pro quolibet, dum hominem, ut eadem qualitas animae in eamdem restauretur conditionem, etsi non effigiem,

PL 1, 523A

もしこの主題にふざけて戯れたいと思うなら、誰がどんな獣に生まれ変わるように見えるか、多くの箇所において暇にあかせて論じる必要が出てこよう。しかしむしろ我々自身の弁明について言えば、我々はこう主張する——人間が人間から、誰であれ他の誰かに代わって、人間である限りにおいて、魂の同じ性質が同じ状態へと、たとえ姿形は同じでなくとも、回復されると信じる方が、はるかに、かつ確かに、より相応しいことなのである。

4

certe quia ratio restitutionis destinatio judicii est, necessario idem ipse qui fuerat exhibebitur, ut boni seu contrarii meriti judicium a Deo referat. Ideoque repraesentabuntur et corpora, quia neque pati quicquam potest anima sola sine stabili materia, id est carne; et quod omnino de judicio Dei pati debent animae, non sine carne meruerunt, intra quam omnia egerunt.

PL 1, 523A

実に、回復の理法とは裁きの定めであるがゆえに、必然的に、以前あったのと同じ本人が現れなければならない。それは善き功、あるいは反対の功についての裁きを、神から受けるためである。それゆえ肉体もまた再現されるであろう。なぜなら、魂だけでは、堅固な質料、すなわち肉なしには、何ら苦しむことができないからであり、また、魂が神の裁きによっておよそ受けねばならぬ苦しみは、肉を離れて値したものではないからである。魂はその肉のうちにあって、すべてを行ったのである。

5

Sed quomodo, inquis, dissoluta materia exhiberi potest? Considera temetipsum, o homo, et fidem rei invenies. Recogita quid fueris, antequam esses: utique nihil; meminisses enim, si quid fuisses. Qui ergo nihil fueras priusquam esses, idem nihil factus cum esse desieris, cur non possis esse rursus de nihilo, ejusdem ipsius auctoris voluntate, qui te voluit esse de nihilo? Quid novi tibi eveniet?

PL 1, 524A

「しかし」とお前は言う、「解体された質料が、どうして再び現されうるのか」と。人間よ、自分自身を顧みよ、そうすればこの事の信ずべき根拠を見出すであろう。お前が存在する前に何であったか、思い起こしてみよ。もちろん、何ものでもなかった。もし何かであったなら、覚えているはずだから。それゆえ、存在する前には何ものでもなかったお前が、存在をやめた時にも同じく何ものでもなくなるのだとすれば、なぜ再び、お前を無から存在させることを望んだのと同じ創造者の意志によって、無から存在するようになれないことがあろうか。お前に何か新しいことが起こるとでもいうのか。

6

qui non eras, factus es; quum iterum non eris, fies. Redde si potes rationem qua factus es, et tunc require qua fies. Et tamen facilius utique fies quod fuisti aliquando, quia aeque non difficile factus es, quod nunquam fuisti aliquando.

PL 1, 524A

存在しなかったお前が、存在するようになった。再び存在しなくなる時、お前は存在するようになるであろう。できるなら、お前が造られた理由を示してみよ、そうしてから、お前がどのように造られるかを問うがよい。それに、お前が一度もそうであったことのないものに造られるのが等しく困難でなかった以上、以前そうであったものに再び造られる方が、確かにより容易であろう。

7

Dubitabitur, credo, de Dei viribus, qui tantum corpus hoc mundi de eo quod non fuerat, non minus quam de morte vacationis et inanitatis composuit animatum spiritu omnium animarum animatore, signatum et per ipsum humanae resurrectionis exemplum in testimonium vobis.

PL 1, 524C

おそらく神の力については疑われることであろう。神は、この世界というこれほど巨大な物体を、存在しなかったものから——虚しさと空虚という死からと言っても劣らぬのだが——造り上げ、あらゆる魂を生かす霊によってこれを生かし給うたのに。しかもこの世界そのものは、人間の復活の実例として、諸君への証しのために刻印されているのである。

8

Lux quotidie interfecta resplendet, et tenebrae pari vice decedendo succedunt, sidera defuncta reviviscunt, tempora ubi finiuntur incipiunt, fructus consumuntur et redeunt; certe semina non nisi corrupta et dissoluta foecundius surgunt, omnia pereundo servantur, omnia de interitu reformantur.

PL 1, 525A

光は日々殺されては再び輝き、闇もまた等しく交替して去りゆき後を継ぐ。星々は死んでは再び生き、季節は終わるところから再び始まる。果実は費やされてはまた戻ってくる。実に種子もまた、腐敗し解体されてこそ、いっそう豊かに芽生えるのである。すべてのものは滅びることによって保たれ、すべてのものは滅亡から作り直される。

9

Tu, homo, tantum nomen, si intelligas te, vel de titulo Pythiae discens, dominus omnium morientium et resurgentium, ad hoc morieris ut pereas? Ubicumque resolutus fueris, quaecumque te materia destruxerit, hauserit, aboleverit, in nihilum prodegerit, reddet te. Ejus est nihilum ipsum, cujus et totum.

PL 1, 525A

人間よ、お前は——かくも偉大なその名よ——もし自分自身を理解するならば、ピュティアの銘からさえ学びうるように、死にゆき、そして甦るすべてのものの主なのである。そのお前が、滅びるために死ぬというのか。お前が解体されたところがどこであれ、いかなる質料がお前を滅ぼし、飲み込み、消し去り、無へと費やし尽くそうとも、それはお前を返すであろう。全体を持つ方に、無そのものもまた属するのだから。

10

Ergo, inquitis, semper moriendum erit, et semper resurgendum. Si ita rerum dominus destinasset, ingratis experireris conditionis tuae legem. At nunc non aliter destinavit, quam praedicavit.

PL 1, 526A

「それでは」とお前たちは言う、「常に死に、常に甦らねばならないのか」と。もし万物の主がそう定めたのであれば、お前は望むと望まざるとにかかわらず、自分の境遇の法則を経験することになったであろう。しかし今は、神は宣べ伝えた通りにしか定めていない。

11

Quae ratio universitatem ex diversitate composuit, ut omnia ex aemulis substantiis sub unitate constarent ex vacuo et solido, ex animali et inanimali, ex comprehensibili et incomprehensibili, ex luce et tenebris, ex ipsa vita et morte; eadem aevum quoque ita destinata ac distincta conditione conseruit, ut prima haec pars ab exordio rerum, quam incolimus, temporali aetate ad finem defluat, sequens vero, quam expectamus, in infinitam aeternitatem propagetur.

PL 1, 526A

空虚と充実、生命あるものとなきもの、把握しうるものとしえぬもの、光と闇、生そのものと死という、対立し合う実体のもとに、すべてのものが一つの統一のうちに成り立つように、万物を多様性から組み立てた、その同じ理法が、時の全体をもまた、かく定められ、かつ区別された条件のもとに結び合わせた。それゆえ、我々が住むこの最初の部分は、事物の始まりから、時間的な期間をもって終わりへと流れ下り、他方、我々が待ち望んでいる次に来る部分は、無限の永遠へと広がっていくのである。

12

Cum ergo finis et limes medius, qui interhiat, adfuerit, ut etiam mundi ipsius species transferatur aeque temporalis, quae illi dispositioni aeternitatis aulaei vice oppansa est; tunc restituetur omne humanum genus, ad expungendum quod in isto aevo boni seu mali meruit, et exin dependendum in immensam aeternitatis perpetuitatem.

PL 1, 527A

それゆえ、その間に横たわる終わりと境界とが到来する時——それは、あの永遠の配剤の前に幕のように張り渡された、等しく時間的なこの世界の姿そのものが移し変えられるためであるが——その時、すべての人類は回復されるであろう。それは、この世において善であれ悪であれ功として得たものを清算するためであり、そしてそこからさらに、測り知れぬ永遠の持続にわたってその報いを支払われるためである。

13

Ideoque nec mors jam, nec rursus ac rursus resurrectio, sed erimus iidem qui nunc, nec alii post: Dei quidem cultores apud Deum semper, superinduti substantia propria aeternitatis; profani vero et qui non integri ad Deum, in poena aeque jugis ignis, habentis ex ipsa natura ejus, divinam scilicet subministrationem incorruptibilitatis.

PL 1, 527A

それゆえ、もはや死もなく、また再三の復活もなく、我々は今と同じ者であり続け、後になって別人になることはない。神の礼拝者たちは神のもとで永遠にあり、永遠に固有の実体を上に着せられる。他方、涜聖の者たち、そして神へと全き仕方で向かわなかった者たちは、等しく絶えることのない火の刑罰のうちにあり、その火の本性そのもの、すなわち神的な本性から、不朽性の供給を受けるのである。

14

Noverunt et Philosophi diversitatem arcani et publici ignis. Ita longe alius est qui usui humano, alius qui judicio Dei apparet, sive de coelo fulmina stringens, sive de terra per vertices montium eructans; non enim absumit quod exurit, sed, dum erogat, reparat,

PL 1, 527B

哲学者たちも、秘められた火と、日常の火との違いを知っている。人間の用に供する火と、神の裁きのために現れる火とは、これほどまでに異なるのである——それが天から稲妻としてほとばしろうと、地から山の頂を通して噴出しようと。なぜなら、それは燃やすものを消費し尽くすのではなく、費やしながら再び満たすからである。

15

Adeo manent montes semper ardentes, et qui de coelo tangitur, salvus est, ut nullo jam igni decinerescat. Et hoc erit testimonium ignis aeterni, hoc exemplum jugis judicii poenam nutrientis. Montes uruntur et durant: quid nocentes et Dei hostes?

PL 1, 527B

それゆえ山々は常に燃え続け、天からの火に触れられた者は、もはやいかなる火によっても灰にされることなく無事なのである。そしてこれこそ、永遠の火の証しであり、これこそ、罰を養い続ける絶えざる裁きの実例である。すなわち、山々は燃えても存続する。まして罪ある者ども、神の敵どもはどうであろうか。

Caput XLIX

第XLIX章PL 1, 529A
1

sunt quae in nobis solis praesumptiones vocantur, in Philosophis et Poetis summae scientiae et insignia ingenia. Illi prudentes, nos inepti; illi honorandi, nos irridendi, imo eo amplius et puniendi.

PL 1, 528B

これらのものこそ、我々においてのみ「思い込み」と呼ばれ、哲学者や詩人においては最高の知識、卓越した才知と呼ばれるものである。彼らは賢明であり、我々は愚かである。彼らは敬われるべき者であり、我々は嘲られるべき者である。いや、それどころか、いっそう罰せられるべき者なのである。

2

Falsa nunc sint quae tuemur, et merito praesumptiones, attamen necessaria; inepta, attamen utilia; si quidem meliores fieri coguntur, qui eis credunt metu aeterni supplicii et spe aeterni refrigerii. Itaque non expedit falsa dici, nec inepta haberi, quae expedit vera praesumi. Nullo titulo damnari licet omnino quae prosunt. In vobis itaque praesumptio est haec ipsa, quae damnat utilia. Proinde nec inepta esse possunt;

PL 1, 528B

たとえ我々が守るところが虚偽であり、当然にも思い込みであるとしても、それでもなお必要なものである。愚かなものであるとしても、有益なものである。なぜなら、これを信じる者たちは、永遠の刑罰への恐れと永遠の安らぎへの希望によって、より善き者になることを強いられるからである。それゆえ、真であると思い込むことが有益であるものを、虚偽と呼び、愚かと見なすことは適切ではない。有益なものを、いかなる名目によっても断罪することは決して許されない。それゆえお前たちの中にこそ、有益なものを断罪するという、まさにこの思い込みがあるのだ。したがってそれらは愚かであるはずもない。

3

certe etsi falsa et inepta, nulli tamen noxia; nam et multis aliis similia, quibus nullas poenas irrogatis, vanis et fabulosis, inaccusatis et impunitis, ut innoxiis. Sed in ejusmodi errores (si utique) irrisu judicandum est, non gladiis et ignibus, et crucibus, et bestiis;

PL 1, 528D

確かに、たとえそれが虚偽であり愚かであるとしても、誰にも害を及ぼしはしない。というのも、それは他の多くの類似したもの——お前たちが何の罰も科さない、空しく作り話めいたもの、告発もされず罰せられもしない、無害なものとしての事柄——に似ているからである。実にこの種の事柄については、もし何かをするならば、剣や火や十字架や猛獣によってではなく、嘲笑によって裁くべきなのである。

4

de qua iniquitate saevitiae non modo caecum hoc vulgus exsultat, sed et quidam vestrum, quibus favor vulgi de iniquitate captatur, gloriantur, quasi non totum, quod in nos potestis, nostrum sit arbitrium.

PL 1, 529B

このような不正な残虐さに対して、この盲目な群衆だけが歓喜し嘲弄するのではない。お前たちのうちの一部の者たちもまた、不正によって群衆の歓心を買いながら、それを誇りとしている。あたかも、我々に対してお前たちができることのすべてが、我々自身の意志次第であるのではないかのように。

5

Certe, si velim, christianus sum: tunc ergo me damnabis, si damnari velim; cum vero quod in me potes, nisi velim, non potes, jam meae voluntatis est quod potes, non tuae potestatis. Proinde et vulgus vane de nostra vexatione gaudet;

PL 1, 529B

確かに、もし私が望むなら、私はキリスト教徒である。ならばお前は、私が断罪されることを望む時にのみ、私を断罪することになる。だが、私が望まなければお前が私に対してできることは何もない以上、お前にできることは、もはやお前の権力にではなく、私の意志にかかっているのだ。それゆえ群衆も、我々の苦しみについて空しく喜んでいるにすぎない。

6

proinde enim nostrum est gaudium, quod sibi vindicat, qui malumus damnari, quam a Deo excidere: contra, illi qui nos oderunt, dolere, non gaudere debebant, consecutis nobis quod elegimus.

PL 1, 530A

というのも、その喜びは実のところ我々のものであり、それを群衆が自分のものとして横取りしているにすぎないからである。我々は、神から離れ落ちるよりも、断罪される方をむしろ望むのだから。それどころか、我々を憎むあの者たちは、我々が選んだところのものを我々が得たのを見て、喜ぶのではなく、嘆くべきなのである。

Caput L

第L章PL 1, 531A
1

Ergo, inquitis, cur querimini quod vos insequamur, si pati vultis, cum diligere debeatis per quos patimini quod vultis? Plane volumus pati, verum eo more, quo et bellum nemo quidem libens patitur, cum et trepidare et periclitari sit necesse;

PL 1, 531A

「それなら」とお前たちは言う、「なぜ我々がお前たちを迫害することに文句を言うのか。お前たちが苦しみを望むなら、望むところの苦しみを与えてくれる者たちを、むしろ愛すべきではないか」と。確かに我々は苦しむことを望んでいる、しかしそれは、兵士が戦争を望むのと同じ仕方においてである。誰一人として喜んで苦しむ者はいない。おののき、危険にさらされることが必然だからである。

2

tamen et proeliatur omnibus viribus, et vincens in proelio gaudet, qui de proelio querebatur, quia et gloriam consequitur et praedam. Proelium est nobis, quod provocamur ad tribunalia, ut illic sub discrimine capitis pro veritate certemus. Victoria est autem, pro quo certaveris, obtinere. Ea victoria habet, et gloriam placendi Deo, et praedam vivendi in aeternum.

PL 1, 531A

それでもなお、戦を嘆いていた者も、あらん限りの力を尽くして戦い、そして戦いに勝てば喜ぶ。栄光と戦利品の両方を手に入れるからである。我々にとって、法廷に呼び出されることこそが戦いであり、そこで我々は、生命の危機のもとで真理のために戦うのである。そして勝利とは、そのために戦ったところのものを勝ち取ることである。この勝利は、神に喜ばれるという栄光と、永遠に生きるという戦利品との両方を持つのである。

3

Sed obducimur, certe cum obtinuimus: ergo vicimus, cum occidimur; denique evadimus, cum obducimur: licet nunc sarmenticios et semaxios appelletis, quia ad stipitem dimidii axis revincti sarmentorum ambitu exurimur. Hic est habitus victoriae nostrae; haec palmata vestis; tali curru triumphamus.

PL 1, 531A

しかし我々は打ち倒される。確かに、ただし我々が〔すでに〕勝利を得た後にである。したがって、我々は殺される時に勝利し、打ち倒される時にこそ逃れ出るのである。今はお前たちは我々を「柴の男」「半軸木の男」と呼んでよい。半分の車軸に結わえられ、柴の束に囲まれて焼かれるからである。しかしこれこそ、我々の勝利の装いであり、これこそ棕櫚模様の勝利の衣であり、そのような車に乗って我々は凱旋するのである。

4

Merito itaque victis non placemus; propterea enim desperati et perditi existimamur. Sed haec desperatio et perditio penes vos, in caussa gloriae et famae, vexillum virtutis extollunt.

PL 1, 532A

それゆえ我々が、〔真に〕打ち負かされた者たち〔お前たち〕の気に入らないのも当然である。それゆえにこそ、我々は絶望した、破滅した者と見なされるのだ。しかし、この絶望と破滅こそ、お前たちの間では、栄光と名声がかかっている場合には、勇徳の旗印を高く掲げるものとなっているではないか。

5

Mucius dextram suam libens in ara reliquit: o sublimitas animi! Empedocles totum sese Catanensium Aetnaeis incendiis donavit: o vigor mentis! Aliqua Carthaginis conditrix rogo secundum matrimonium dedit: o praeconium castitatis!

PL 1, 532A

ムキウスは自らの右手を、進んで祭壇の上に残した。ああ、崇高な魂よ! エンペドクレスは我が身のすべてを、エトナ山の火に投げ与えた。ああ、精神の気概よ! カルタゴのある建設者は、再婚を避けて、みずから火葬の薪の上に身を捧げた。ああ、貞潔の誉れよ!

6

Regulus, ne unus pro multis hostibus viveret, toto corpore cruces patitur: o virum fortem et in captivitate victorem! Anaxarchus, cum in exemplum ptisanae pilo contunderetur: Tunde, tunde, aiebat, Anaxarchi follem, Anaxarchum enim non tundis: o philosophi magnanimitatem, qui de tali suo exitu etiam jocabatur!

PL 1, 533A

レグルスは、一人が多くの敵と引き換えに生き延びることを潔しとせず、全身に十字架の苦しみを受けた。ああ、勇敢な男、捕われの身にあってなお勝利者よ! アナクサルコスは、大麦粥にされるべく杵で搗かれながら言った、「搗け、搗くがよい、アナクサルコスの袋を。お前たちはアナクサルコスを搗いているのではないのだから」と。ああ、哲学者の大いなる心よ、自らのそのような最期についてさえ冗談を言ってのけたとは!

7

Omitto eos qui cum gladio proprio aliove genere mortis mitiore de laude pepigerunt. Ecce enim et tormentorum certamina coronantur a vobis.

PL 1, 533A

自らの剣、あるいはより穏やかな別の死に方によって名誉を約した者たちについては、ここでは省くとしよう。見よ、お前たちは責め苦の競技にさえ栄冠を与えているではないか。

8

Attica meretrix carnifice jam fatigato, postremo linguam suam comestam in faciem tyranni saevientis exspuit, ut exspueret et vocem, ne conjuratos confiteri posset, si etiam victa voluisset.

PL 1, 533C

あるアッティカの遊女は、処刑人がすでに疲れ果てた末に、ついに自分の舌を噛み切り、それを狂暴な僭主の顔に吐きつけた。それは、声さえも吐き出してしまうことで、たとえ屈服して話す気になったとしても、共謀者たちの名を告げることができないようにするためであった。

9

Zeno Eleates, consultus a Dionysio quidnam philosophia praestaret, quum respondisset, contemptum mortis, flagellis tyranni subjectus sententiam suam ad mortem usque signabat. Certe Laconum flagella, sub oculis etiam hortantium propinquorum acerbata, tantum honorem tolerantiae domui (6) conferunt, quantum sanguinis fuderint.

PL 1, 534A

エレアのゼノンは、哲学が何をもたらすのかとディオニュシオスに問われ、「死の蔑視」と答えたが、僭主の鞭刑にかけられても動じることなく、死に至るまで自らの言明を身をもって確証し続けた。ラケダイモン〔スパルタ〕の若者たちの鞭打ちは、それを激励する親族たちの目の前でいっそう激しくされるが、彼らが流した血の量に応じて、それだけ多くの忍耐の誉れをその家にもたらすのである。

10

O gloriam licitam, quia humanam, cui nec praesumptio perdita, nec persuasio desperata deputatur in contemptu mortis et atrocitatis omnimodae, cui tantum pro patria, pro agro, pro imperio, pro amicitia pati permissum est, quantum pro Deo non licet!

PL 1, 534A

ああ、許された栄光よ、それが人間的なものであるがゆえに! それは、死とあらゆる残虐さへの蔑視において、破滅的な思い込みとも絶望的な妄信とも見なされない。国のため、帝国のため、友情のために苦しむことは、それほどまでに許されているのに、神のために苦しむことは許されないのだ!

11

Et tamen illis omnibus et statuas defunditis, et imagines inscribitis, et titulos inciditis in aeternitatem; quantum de monumentis potestis scilicet, praestatis et ipsi quodammodo mortuis resurrectionem. Hanc qui veram a Deo sperat, si pro Deo patiatur, insanus est.

PL 1, 534C

それでいながら、お前たちはこれらすべての者に、彫像を鋳造し、肖像に銘を記し、頌辞を永遠に残すべく刻みつけるではないか。記念碑によってできる限りのことをして、お前たち自身もまた、ある意味で死者たちに復活を与えているのだ。しかるに、神からのこの真の復活を望む者が、神のために苦しむとすれば、それは狂気だというのか!

12

Sed hoc agite, boni Praesides, meliores multo apud populum, si illis Christianos immolaveritis. Cruciate, torquete, damnate, atterite nos: probatio est enim innocentiae nostrae iniquitas vestra. Ideo nos haec pati Deus patitur. Nam et proxime, ad lenonem damnando christianam potius quam ad leonem, confessi estis labem pudicitiae apud nos atrociorem omni poena et omni morte reputari.

PL 1, 535A

ではそうするがよい、善き総督たちよ、彼らにキリスト教徒を生贄として捧げるならば、お前たちは民衆の間でずっと評判が上がることだろう。我々を苦しめ、責め、断罪し、すり潰すがよい。お前たちの不正こそが、我々の無垢の証しなのだから。それゆえ神は、我々がこのような苦しみを受けることをお許しになるのである。実際つい先ごろも、あるキリスト教徒の女を猛獣にではなく女衒のもとに引き渡して断罪した時、お前たちは、我々の間では貞潔の汚点が、あらゆる刑罰、あらゆる死よりも恐ろしいものと見なされていることを、自ら告白したのである。

13

Nec quicquam tamen proficit exquisitior quaeque crudelitas vestra: illecebra est magis sectae. Plures efficimur, quoties metimur a vobis: semen est sanguis Christianorum.

PL 1, 535A

しかしながら、お前たちのいかに念入りな残虐さも何の役にも立たない。それはむしろこの宗派への誘いとなるだけである。お前たちに刈り取られるたびに、我々はいっそう数を増す。キリスト教徒の血は種なのである。

14

Multi apud vos ad tolerantiam doloris et mortis hortantur, ut Cicero in Tusculanis, ut Seneca in Fortuitis, ut Diogenes, ut Pyrrhon, ut Callinicus. Nec tamen tantos inveniunt verba discipulos, quantos Christiani factis docendo.

PL 1, 536A

お前たちの間には、苦痛と死とを耐え忍ぶよう勧める者が多くいる。キケロは『トゥスクルム荘対談集』において、セネカは『偶然について』において、あるいはディオゲネス、ピュロン、カリニコスもそうである。しかし彼らの言葉は、キリスト教徒が行いをもって教えることによって得るほど多くの弟子を見出しはしない。

15

Illa ipsa obstinatio, quam exprobratis, magistra est. Quis enim non contemplatione ejus concutitur ad requirendum, quid intus in re sit? Quis non, ubi requisivit, accedit, ubi accessit, pati exoptat, ut totam Dei gratiam redimat, ut omnem veniam ab eo compensatione sanguinis sui expediat?

PL 1, 536A

お前たちが非難するあの頑迷さこそが、実は教師なのである。誰がそれを目の当たりにして、その内にある事柄が何であるかを問い求めずにいられようか。誰が問い求めた末に近づかずにいられようか。そして近づいた末に、苦しむことを切に望まずにいられようか——神の恵みの全体を贖い取るために、自らの血の代価によって、神からのあらゆる赦しを勝ち取るために。

16

Omnia enim huic operi delicta donantur. Inde est, quod ibidem sententiis vestris gratias agimus; ut est aemulatio divinae rei et humanae, cum damnamur a vobis, a Deo absolvimur.

PL 1, 536A

というのも、この業に対しては、あらゆる罪過が赦されるからである。それゆえにこそ、我々はまさにその場で、お前たちの判決に感謝を捧げるのである。神的な事柄と人間的な事柄との間には、かかる張り合いがあって、お前たちによって有罪と断ぜられるまさにその時、我々は神によって無罪と宣せられるのである。