Apologeticus 10.1
Deos, inquitis, non colitis, et pro imperatoribus sacrificia non impenditis. Sequitur ut eadem ratione pro aliis non sacrificemus, quia nec pro nobis ipsis, semel deos non colendo. Itaque sacrilegii et majestatis rei convenimur. Summa haec caussa, imo tota est, et utique digna cognosci, si non praesumptio aut iniquitas judicet, altera quae desperat, altera quae recusat veritatem.
PL 1, 328A『諸君は神々を崇拝せず、皇帝たちのために生贄を捧げない』と諸君は言う。それは当然の帰結である。というのも、われわれは一度神々を崇拝せぬと決めた以上、同じ理由から、他の者たちのためにも生贄を捧げないのであり、われわれ自身のためにさえ捧げないのだから。かくしてわれわれは、冒瀆罪と大逆罪の被告として召喚される。これこそが訴訟の核心であり、いやむしろその全体であって、まさに知るに値する事柄である。ただし、判断を下すのが、先入見や不正――一方は真理に絶望し、他方は真理を拒む――でない限りは。
Apologeticus 10.2
Deos vestros colere desinimus; ex quo illos non esse cognoscimus. Hoc igitur exigere debetis, uti probemus non esse illos deos, et idcirco non colendos, quia tunc demum coli debuissent, si dii fuissent. Tunc et Christiani puniendi, si quos non colerent, quia putarent non esse, constaret illos deos esse.
PL 1, 328Aわれわれが諸君の神々を崇拝することをやめたのは、それらが存在しないことを知ったからである。それゆえ諸君は、われわれに、それらが神々ではないことを証明するよう求めるべきである。そして、それらが崇拝されるべきでないのは、まさにそれらが神であったならば初めて崇拝されるべきであったはずだからである。もし、存在しないと思ったがゆえに崇拝しなかったその対象が、実は神であることが明らかになったならば、そのときにこそキリスト教徒は処罰されるべきであろう。
Apologeticus 10.3
Sed nobis inquitis, dii sunt. Appellamus et provocamus a vobis ipsis ad conscientiam vestram, illa nos judicet, illa nos condemnet, si poterit negare omnes istos deos vestros homines fuisse.
PL 1, 328B『しかしわれわれにとっては、それらは神である』と諸君は言う。われわれは訴え、諸君からさらに諸君自身の良心へと上訴する。その良心にこそ、われわれを裁かせよ。その良心にこそ、われわれを断罪させよ――もしそれが、諸君のそれらすべての神々が人間であったことを、否定しうるならば。
Apologeticus 10.4
Sed et ipsa inficias si ierit, de suis antiquitatum instrumentis revincetur, de quibus eos didicit, testimonium perhibentibus ad hodierum et civitatibus, in quibus nati sunt, et regionibus, in quibus aliquid operati vestigia reliquerunt, in quibus etiam sepulti demonstrantur.
PL 1, 328Bもしその良心すらも否認するならば、それは、それら神々について学んだ当の古伝の記録そのものによって論駁されるであろう。しかも今日に至るまで証言を与えているのは、彼らが生まれた都市であり、また彼らが何事かを成し遂げて痕跡を残した地方であって、そこには彼らの葬られた場所さえ示されているのである。
Apologeticus 10.5
Nec ego per singulos decurram, tot ac tantos, novos, veteres, barbaros, Graecos, Romanos, peregrinos, captivos, adoptivos, proprios, communes, masculos, feminas, rusticos, urbanos, nauticos, militares;
PL 1, 329Aそれでは、今ここで一柱一柱について論じ尽くすべきであろうか。これほど数多く、これほど重要な神々――新しい神、古い神、蛮族の神、ギリシアの神、ローマの神、異邦の神、捕虜であった神、養子となった神、固有の神、共有の神、男神、女神、田舎の神、都市の神、海の神、軍の神を。
Apologeticus 10.6
otiosum est etiam titulos persequi, ut colligam in compendium, et hoc non quo cognoscatis, sed recognoscatis; certe enim oblitos agitis. Ante Saturnum deus penes vos nemo est, ab illo census totius vel potioris vel notioris divinitatis. Itaque quod de origine constiterit, id de posteritate conveniet.
PL 1, 329Aその称号を一つ一つ追うことすら無益であろう。手短にまとめるならば――しかもそれは、諸君に新たに知らせるためではなく、思い出させるためである。というのも、諸君は明らかに忘れたふりをしているのだから――諸君のもとでは、サトゥルヌス以前にはいかなる神もいない。彼から、あらゆる神性、あるいは少なくとも、より重要でより知られた神性の系図が始まるのである。したがって、その起源について確定することは、その後の子孫についてもそのまま当てはまるであろう。
Apologeticus 10.7
Saturnum itaque, si quantum litterae docent, neque Diodorus Graecus, aut Thallus, neque Cassius Severus, aut Cornelius Nepos, neque ullus commentator ejuscemodi antiquitatum aliud quam hominem promulgaverunt; si quantum rerum argumenta, nusquam invenio fideliora, quam apud ipsam Italiam, in qua Saturnus post multas expeditiones postque Attica hospitia consedit, exceptus a Jano, vel Jane, ut Salii volunt.
PL 1, 330Aさて、サトゥルヌスについて言えば、文献が教えるところによれば、ギリシア人ディオドロスも、タッルスも、カッシウス・セウェルスも、コルネリウス・ネポスも、このような古代についてのいかなる注釈家も、彼を人間以外の何ものとも公にしていない。そして事実の証拠について言えば、私はイタリアそのものにおいてほど信頼できるものを、他のどこにも見出さない。サトゥルヌスは、多くの遠征の後、そしてアッティカでの歓待の後、このイタリアに落ち着いたのであり、ヤヌス――あるいは、サリイ祭司団の唱えるところに従えば『ヤネ』――によって迎え入れられたのである。
Apologeticus 10.8
Mons, quem incoluerat, Saturnius dictus; civitas, quam depalaverat, Saturnia usque nunc est; tota denique Italia, post Oenotriam, Saturnia cognominabatur. Ab ipso primum tabulae et imagine signatus numus, et inde aerario praesidet.
PL 1, 331A彼が住んだ山は『サトゥルニウス』と呼ばれ、彼が境界を定めた都市は今なお『サトゥルニア』と呼ばれ、ついにはイタリア全体が、オエノトリアの名の後に『サトゥルニア』と呼ばれるようになった。彼から初めて、記録の板と、肖像を刻印した貨幣とが生まれたのであり、それゆえ彼は国庫を司るのである。
Apologeticus 10.9
Tamen si homo Saturnus, utique ex homine, et quia ab homine non utique de coelo et terra. Sed cujus parentes ignoti erant, facile fuit eorum filium dici, quorum et omnes possumus videri. Quis enim non coelum et terram matrem et patrem venerationis et honoris gratia appellet, vel ex consuetudine humana, qua ignoti vel ex inopinato apparentes de coelo supervenisse dicuntur?
PL 1, 331Aしかしながら、もしサトゥルヌスが人間であるならば、当然、人間から生まれたのであり、人間から生まれた以上、決してカエルス(天)とテラ(地)から生まれたのではない。だが、その両親が知られていなかった者については、われわれ皆がその子であるとも見なされうる者たちの子であると言うのは容易なことであった。というのも、崇敬と敬意のゆえに、あるいは、見知らぬ者や不意に現れた者が天から降りてきたと言われる人間の慣習に従って、天と地とを父母と呼ばぬ者がいったい誰があろうか。
Apologeticus 10.10
Proinde Saturno repentino ubique coelitem contigit dici. Nam et terrae filios vulgus vocat, quorum genus incertum est. Taceo quod ita rudes tunc homines agebant, ut cujuslibet novi viri aspectu quasi divino commoverentur, quum hodie jam politi, quos ante paucos dies luctu publico mortuos sint confessi, in deos consecrent.
PL 1, 331Bかくして、突如として現れたサトゥルヌスは、いたるところで『天の子』と呼ばれるに至ったのである。実際、民衆は、その出自が定かでない者を『地の子』と呼ぶではないか。当時、人々がいまだ未開であったために、いかなる見知らぬ人物の姿を目にしても、あたかも神的なものであるかのように心を動かされたということは、私はあえて言うまい。今日、すでに洗練されたはずの人々ですら、つい数日前に公の喪をもって死んだと自ら認めた者を、神として祀り上げているではないか。
Apologeticus 10.11
Satis jam de Saturno, licet paucis. Etiam Jovem ostendemus tam hominem quam ex homine, et deinceps totum generis examen tam mortale quam seminis sui par.
PL 1, 331Bサトゥルヌスについては、簡略ではあるが、これで十分としよう。われわれは続いて、ユピテルもまた人間であり、人間から生まれたこと、そしてその一族のすべての系譜が、その血統にふさわしく、等しく死すべきものであることを示すであろう。