Apologeticus 34.1
Augustus imperii formator, ne dominum quidem dici se volebat; et hoc enim dei est cognomen. Dicam plane imperatorem dominum, sed more communi, sed quando non cogor, ut dominum dei vice dicam. Caeterum liber sum illi; dominus enim meus unus est, Deus omnipotens et aeternus, idem qui et ipsius.
PL 1, 451A帝国の創始者アウグストゥスは、「主」と呼ばれることすら望まなかった。なぜなら、これもまた神の称号だからである。私はもとより皇帝を「主」と呼ぶこともあろう。だがそれは世間並みの言い方においてであって、神に代わるものとして「主」と呼ぶよう強いられぬ場合に限られる。それ以外の点では、私は彼に対して自由である。なぜなら私の主は唯一、全能にして永遠なる神のみであり、この方は彼自身にとっても同じく主だからである。
Apologeticus 34.2
Qui pater patriae est, quomodo dominus est. Sed est gratius nomen pietatis, quam potestatis; etiam familiae magis patres, quam domini vocantur.
PL 1, 451A「祖国の父」である者が、どうして「主」でありえようか。むしろ「敬愛」の名の方が「権力」の名よりも喜ばしいものである。家においてすら、人々は「主」よりもむしろ「父」と呼ばれるのである。
Apologeticus 34.3
Tanto abest, ut imperator deus debeat dici, quod non potest credi non modo turpissima, sed et perniciosa adulatione; tanquam si habens imperatorem, alterum appelles, nonne maximam et inexorabilem offensam contrahes ejus, quem habuisti, etiam ipsi timendam, quem appellasti? Esto religiosus in deum, qui vis illum propitium imperatori. Desine alium Deum colere vel credere, atque ita et hunc deum dicere, cui deo opus est.
PL 1, 451A皇帝が神と呼ばれねばならぬなどということは、それほどまでにあり得ぬことであり、到底信じうるものではない――しかもそれは、最も醜悪であるのみならず、有害でもある阿諛によってなされるのだ。もし諸君が、一人の皇帝を戴きながら、別の者をそう呼ぶならば、諸君が現に戴いていた者の、最大にして容赦なき怒りを招くことにならないだろうか。しかもその怒りは、諸君が呼びかけたその者自身にとってすら恐るべきものではないか。皇帝に対して神が恵み深くあることを願うのなら、神に対して敬虔であれ。他の者を神と信じ、かくしてまた、神を必要とするこの者を神と呼ぶことをやめよ。
Apologeticus 34.4
Si non de mendacio erubescit adulatio ejusmodi, hominem deum appellans, timeat saltem de infausto. Maledictum est ante apotheosin deum Caesarem
PL 1, 451Bもしこのような、人間を神と呼ぶ阿諛が、その虚偽を恥じないとしても、せめてその不吉さを恐れるがよい。すなわち、神格化の前にカエサルを神と呼ぶことは、呪いの言葉なのである。