Apologeticus 25.1
Satis mihi quidem videor probasse de falsa et vera divinitate, cum demonstravi, quemadmodum probatio consistat, non modo disputationibus nec argumentationibus, sed ipsorum etiam testimoniis, quos deos creditis, ut nihil jam ad hanc caussam sit retractandum.
PL 1, 422B偽りの神性と真の神性について、私は十分に論証したと思われる。というのも、その証明が、単なる議論によってでも論証によってでもなく、あなた方が神と信じているまさにその者たち自身の証言によって成り立つことを示したからであり、それゆえこの問題についてはもはや再考すべき点はないのである。
Apologeticus 25.2
Quoniam tamen Romani nominis proprie mentio occurrit, non omittam congressionem, quam provocat illa praesumptio dicentium Romanos pro merito religiositatis diligentissimae in tantum sublimitatis elatos, ut orbem occuparint, et adeo deos esse, ut praeter caeteros floreant, qui illis officium praeter caeteros faciant.
PL 1, 423Aしかしながら、ローマという名がまさに特別に話題にのぼる以上、私は、ローマ人が最も入念な信心深さの功によって、かくも高みへ引き上げられ、それによって全世界を我が物としたのだと言い、しかも神々が本当に存在し、それゆえ他の誰よりも彼らに奉仕をする者たちが他の誰よりも栄えるのだと言う、あの思い込みが引き起こす論争を、避けて通らないことにしよう。
Apologeticus 25.3
Scilicet ista merces Romanis a diis pro gratia expensa est, Sterculius, et Mutunus, et Larentina provexit imperium. Peregrinos enim deos non putem extraneae genti magis fautum voluisse quam suae, et patrium solum, in quo nati, adulti, nobilitati, sepultique sunt, transfretanis dedisse.
PL 1, 424Aなるほど、これがローマの神々からローマという名に恩恵として支払われた報酬というわけである。ステルクルスとムトゥヌスとラレンティナとが帝国を進展させたというのである。私は、異邦の神々が、自国の民よりも他国の民に対してより多くを望んだとは、また彼らが生まれ、育ち、位を得、葬られたその祖国の地を、海の彼方の民に与えたとは、到底考えられない。
Apologeticus 25.4
Viderit Cybele, si urbem romanam ut memoriam Trojani generis adamavit, vernaculi sui scilicet y adversus Achivorum arma protecti, si ad ultores transire prospexit, quos sciebat Graeciam Phrygiae debellatricem subacturos.
PL 1, 425Aキュベレが、トロイア民族の記憶であるがゆえに、すなわち自らの生え抜きの民、アカイア人の武力に対して自ら守った民であるがゆえに、ローマの都を愛したのだとすれば、そしてもし彼女が、フリュギアを征服したギリシアを打ち破るであろうことを知っていた復讐者たちの側へと移ろうと見越したのだとすれば、それは彼女自身の考えることである。
Apologeticus 25.5
Itaque majestatis suae in urbem collatae grande documentum nostrae etiam aetati proposuit, cum Marco Aurelio apud Sirmium reipublicae exempto, die decimo sexto Kalendarum Aprilium, Archigallus ille sanctissimus, die nono Kalend. earumdem, quo sanguinem impurum, lacertos quoque castrando libabat, pro salute imperatoris Marci jam intercepti solita aeque imperia mandavit.
PL 1, 426Aかくして彼女は、我々の時代においてさえ、都に授けたというその威厳の偉大な証拠を示した。マルクス・アウレリウスが四月一日の十六日前の日にシルミウムにおいて国家から奪われたとき、あの最も聖なる大祭司長は、同じ四月一日の九日前の日に——それは腕をも切り刻んで不浄な血を注ぎ献げる日であったが——すでに世を去っていた皇帝マルクスの安泰のために、いつもと変わらぬ祈願を命じたのである。
Apologeticus 25.6
O nuntios tardos, o somniculosa diplomata, quorum vitio excessum imperatoris non ante Cybele cognovit, ne deam talem riderent Christiani.
PL 1, 426Aああ、遅れた急使たちよ、ああ、眠りこけた公文書よ。その手落ちのために、キュベレは皇帝の崩御をそれより前には知らなかったのである——キリスト者たちがそのような女神を嘲笑わないようにと。
Apologeticus 25.7
Sed non statim et Jupiter Cretam suam Romanis fascibus concuti sineret, oblitus antrum illud Idaeum, et aera Corybantia, et jucundissimum illic nutricis suae odorem. Nonne omni Capitolio tumulum illum suum praeposuisset, ut ea potius orbi terra. Nonne omni Capitolio tumulum illum suum praeposuisset, ut ea potius orbi terra praecelleret, quae cineres Jovis texit?
PL 1, 427Aしかしユピテルもまた、あのイダの洞窟や、コリュバンテスたちの青銅の音や、そこにあった彼の乳母のこよなく心地よい香りを忘れて、直ちに自分のクレタ島がローマの束桿によって揺り動かされることを許しはしなかったであろう。彼はむしろ、あのユピテルの遺灰を覆っている自分の墳墓を、カピトリウム全体よりも上位に置いて、その地こそが全世界に卓越すべきだとしたのではなかったか。
Apologeticus 25.8
Vellet Juno Punicam urbem posthabita Samo dilectam ab Aeneadarum utique genere deleri? Quod si Hic illius arma, Hic currus fuit, hoc regnum dea gentibus esse, Si qua fata sinant, jam tum tenditque fovetque.(VIRG. Aen. I. 16. seqq.) Misera illa conjux Jovis et soror adversus fata non valuit plane: Fato stat Jupiter ipse.
PL 1, 428Aユノもまた、「サモスをさえ差し置いて」愛したポエニの都が、まさにアエネアスの子孫たちの手によって滅ぼされることを望んだであろうか。私の知る限りでは、「ここに彼女の武具があり、ここに彼女の戦車があった。もし運命が許すならば、この地こそが諸民族の王国となるようにと、その時すでに彼女は望みかつ育んでいた」。かの哀れな「ユピテルの妻にして妹」も、運命に対しては無力であった。まさしく「ユピテル自身もまた運命によって立つ」のである。
Apologeticus 25.9
Nec tantum tamen honoris Romani dicaverunt fatis dedentibus sibi Carthaginem adversus destinatum votumque Junonis, quantum prostitutissimae lupae Larentinae.
PL 1, 428Aしかしそれでもローマ人たちは、ユノの定めた誓願に反してカルタゴを自分たちに明け渡してくれた運命に対してさえ、この上なく淫らな娼婦ラレンティナに捧げたほどの敬意は、捧げなかったのである。
Apologeticus 25.10
Plures deos vestros regnasse certum est. Igitur si conferendi imperii tenent potestatem, cum ipsi regnarent, a quibus acceperant eam gratiam? quem coluerat Saturnus et Jupiter? aliquem opinor Sterculium [sed Romae postea] , cum indigenis suis.
PL 1, 429Aあなた方の神々の多くがかつて統治していたことは確かである。それでは、もし彼らが帝国を授ける権能を保持しているのならば、彼ら自身が統治していたとき、彼らはその恩恵を誰から受け取っていたのか。サトゥルヌスやユピテルは誰を礼拝していたのか。思うに、おそらくステルクルスのような誰かであろう。ローマ人たちが自分たちの祭祀名簿とともに現れたのは、それよりも後のことである。
Apologeticus 25.11
Etiam si qui non regnarunt, tamen regnabatur ab aliis nondum cultoribus suis, ut qui nondum dii habebantur. Ergo aliorum est regnum dare, quia regnabatur multo ante quam isti dii inciderentur.
PL 1, 429Aたとえ統治しなかった神々についても、彼らはなお他の者たちによって統治されていたのであり、彼らはまだ自分たちの礼拝者を持っていなかった、というのも彼らはまだ神とは見なされていなかったからである。それゆえ、王国を与えるのは他の者たちのすることであって、これらの神々が神として鋳造される遥か以前から、すでに統治は行われていたのである。
Apologeticus 25.12
Sed quam vanum est fastigium Romani nominis religiositatis meritis deputare, cum post imperium sive adhuc regnum [auctis jam rebus] religio profecerit. Nam etsi a Numa concepta est curiositas superstitiosa, nondum tamen aut simulacris aut templis res divina apud Romanos constabat;
PL 1, 430Aしかしローマという名の絶頂を信心深さの功に帰することが、いかに空虚であるかは、宗教が帝国の後に、あるいはまだ王政の頃に、既に発達していたということから分かる。いや、事の実質において、宗教が帝国の後に発達したと言おう。というのも、たとえ迷信的な好奇心がヌマによって始められたとしても、それでもなお、ローマ人のもとでは、神々に関する事柄は像においても神殿においてもまだ確立されてはいなかったからである。
Apologeticus 25.13
frugi religio et pauperes ritus, et nulla capitolia certantia coelo, sed temeraria de cespite altaria, et vasa adhuc Samia, et nidor ex illis, et Deus ipse nusquam. Nondum enim tunc ingenia Graecorum atque Tuscorum fingendis simulacris urbem inundaverant. Ergo non ante religiosi Romani, quam magni; ideoque non ob hoc magni, quia religiosi.
PL 1, 430A質素な宗教と貧しい儀式、天と競い合うようなカピトリウムなどどこにもなく、あったのはただ芝土を無造作に積んだ祭壇であり、器はいまだサモス焼きであり、香煙はわずかで、神そのものはどこにも見当たらなかった。というのも、その頃はまだ、ギリシア人やエトルリア人の技巧が、像を作るために都に押し寄せてはいなかったからである。それゆえ、ローマ人が偉大になる以前から信心深かったわけではなく、したがって彼らが信心深かったから偉大になったのでもないのである。
Apologeticus 25.14
Atqui quomodo ob religionem magni, quibus magnitudo de irreligiositate provenit? Ni fallor enim, omne regnum vel imperium bellis quaeritur et victoriis propagatur. Porro bella et victoriae captis et eversis plurimum urbibus constant. Id negotium sine deorum injuria non est. Eaedem strages moenium et templorum, pares caedes civium et sacerdotum, nec dissimiles rapinae sacrarum divitiarum et profanarum.
PL 1, 431Aそもそも、その偉大さが不敬虔から生じたような者たちが、いったいどうして宗教のゆえに偉大なのであろうか。私の思い違いでなければ、あらゆる王国あるいは帝国は戦争によって求められ、勝利によって拡大されるものである。そして戦争と勝利とは、大部分、都市を攻略し破壊することによって成り立っている。この事業は神々への侵害なしには成り立たない。城壁の破壊も神殿の破壊も同じことであり、市民の殺戮も祭司の殺戮も等しく、聖なる財宝の略奪も俗なる財宝の略奪も変わりはないのである。
Apologeticus 25.15
Tot igitur sacrilegia Romanorum, quot trophaea; tot de diis, quot de gentibus triumphi; tot manubiae, quot manent adhuc simulacra captivorum deorum.
PL 1, 431Aかくしてローマ人には、戦勝記念碑と同じ数だけの冒涜があり、諸民族に対する凱旋と同じ数だけ神々に対する凱旋があり、今なお残っている捕虜となった神々の像と同じ数だけの戦利品があるのである。
Apologeticus 25.16
Et ab hostibus ergo suis sustinent adorari, et illis imperium sine fine decernunt, quorum magis injurias quam adulationes remunerasse debuerant. Sed qui nihil sentiunt, tam impune laeduntur, quam frustra coluntur.
PL 1, 431Aかくして神々は、自分たちの敵によって礼拝されることを甘受し、その敵に「限りなき支配」を授けているのである。彼らに対しては、へつらいよりもむしろ加えられた侵害にこそ報復すべきであったはずなのに。しかし何も感じることのない者たちは、無益に礼拝されるのと同じように、罰を受けることもなく侵害されるのである。
Apologeticus 25.17
Certe non potest fidei convenire, ut religionis meritis excrevisse videantur, qui, ut suggessimus, religionem aut laedendo creverunt, aut crescendo laeserunt. Etiam illi, quorum regna conflata sunt in imperii Romani summam, cum ea amitterent, sine religionibus non fuerunt.
PL 1, 431B確かに、我々が示唆したとおり、宗教を侵害することによって強大となったか、あるいは強大となることによって宗教を侵害したような者たちが、宗教の功によって強大となったと見なされることは、到底信じるに堪えない。その王国がローマ帝国の総体のうちへ熔かし込まれた者たちもまた、その王国を失ったときに宗教を欠いていたわけではなかったのである。